SEHASKATXO BAT!

Domingo Agirre Badiola(1864 – 1920) konposatu zuen Jesus Haurrari eskeinitako olerki hau.

 

 

SEHASKATXO BAT!

 


Jaiki gizonak, jaiki artzaiak,

Jauna omen dator eskale;

egin dezagun Haur Jaungoikoa

animen guztien jabe.

 

Hara hemen haur bat

jaio berria,

Jaungoiko izanik

lurrez jantzia…

Begira nago

Haur pozgarria,

nola daukazun

zer miraria!,

esna bihotza,

lotan begia.

 

Lotan zaude Zu

lasto gainean,

esna ta deiez

atai gurean,

ihintzez beterik

gau ilunean,

arrenez eske,

dei samurrean,

har zaitzagula

guk, bihotzean.

 

Ai, nere Jesus,

hatoz nigana!

Zorioneko

Zu zaukazana!

Zuretzako det

nik bihotz dana,

ta naiz Zuk eman

samin ta lana,

Zaude nerekin,

Jesus laztana!

 

Gizon lurtarrak,

esna ta jaiki,

jaiki ta zabal

bihotza ireki.

Jauna da eskale!

Zein ezta erruki?

Egin animan,

epel ta garbi,

sehaskatxo bat

Jesus Haurrari!

Euskal Erria 39 (1898) 597

(Ortografia guk egokitu dugu)

EUSKALTZAINDIAK ETA FRISIAR AKADEMIAK EUROPA MAILAKO HIZKUNTZA GUTXITUEN AKADEMIEN ARTEKO SAREA BULTZATUKO DUTE

frisiar akademia txikia

Gaur, abenduaren 18an, Euskaltzaindiak eta Fryske Akademyk (Frisiar Akademia) lankidetza-hitzarmena sinatu dute Bilboko Udaletxean. Europa mailako hizkuntza gutxituen akademien arteko sarea sortzea da hitzarmenaren xedeetako bat.

Frisiar Akademiaren izenean Hanno Brand zuzendariak sinatu du, eta Euskaltzaindiarenean Andres Urrutia euskaltzainburuak. Gainerako euskaltzainak ere izan dira ekitaldian, gaur Bilboko Udaletxean egin baitu Euskaltzaindiak abenduko Osoko bilkura.

Esan bezala, Europara begira daude bi akademiak. Europako hizkuntza aniztasunaren inguruko ezagutza eta errespetua sustatzea helburu, hizkuntza gutxituen akademien arteko elkarlana bultzatu nahi dute. Era berean, Europar Batasuneko erakundeei, sare horretako partaideen ordezkaritza onar dezaten eskatu nahi diete.

Bestalde, euskara eta frisiera hedatu eta indartzeko jarduerak antolatzea izango da bi erakundeon bigarren xede nagusia.

Testuinguru horretan, gaur sinatu duten hitzarmena zabaldu nahi dute bi erakundeok. Horretarako, Europa mailako gainerako eremu urriko hizkuntzen akademiek dokumentuarekin bat egin dezaten bultzatuko dute.

Horiek horrela, bi erakundeon arteko lankidetza euskal eta frisiar hizkuntzen eremuan gauzatuko da: Euskaltzaindiak eta Frisiar Akademiak lankidetza proiektuak sustatu eta garatu nahi dituzte, euskararen eta frisieraren aldeko sustapena bultzatzeko. Hitzarmenaren bidez bi erakundeok hizkuntzen ikerketari nola heltzen dioten ezagutu nahi da; hau da, hizkuntza bien garapenean erabiltzen dituzten teknika eta prozedurak zeintzuk diren eta nola erabiltzen dituzten ezagutzea da helburua.

Bestalde, bi erakundeok lankidetasun-politika bultzatuko dute, ikastaroak, mintegiak, kongresuak eta sinposioak elkarrekin antolatuz eta gauzatuz. Euskararen eta frisieraren egoerari eta bilakaerari buruzko txostenak landu eta sustatuko dituzte.

Era berean, Euskaltzaindiak eta Frisiar Akademiak elkarrekiko lana bultzatuko dute, bietako batek, edota biek batera eginiko argitalpenei laguntza emanez.

Frisiera

Hona hemen frisierari buruzko datu batzuk, Nick Gardner Euskaltzaindiko Joanes Etxeberri egitasmoko bulegoburuak landuak:

Gutxienez bi mila urteko historia duen frisiera hizkuntza Erdi Aroaren hasieran ingurune zabalean erabiltzen zen ahoz eta idatziz, Ipar itsasoaren kostaldean zehar, Belgikatik ia Danimarkaraino. XVI. menderako, aldiz, alemanaren eta nederlanderaren eraginez idazteko ohitura galdu zen eta, batez ere, herri xehearen ahozko hizkuntza bihurtu zen. Lehengo eskualde zabal horretan hiru hizkuntza-irla geratu dira bizirik gaur arte, bi Alemanian eta bat ipar Holandan. Azken honek du urrundik hiztun-kopururik handiena, ustez 460.000 ingurukoa (horien hiru laurdenak etxetik omen daki), eta gaur egun frisiera diogunean normalean hainbat dialektotan banatuta dagoen Holandako hizkuntza honetaz ari gara.

Hizkuntzalaritzaren ikuspegitik, jatorriz frisierak ingelesa zuen kiderik hurbilena. Gaur egun, aldiz, hizkuntza horien hiztunek ezin dute elkar ulertu: ingelesak beste eragin ugari jasan du, bereziki Normandiako frantsesarena, eta frisierak nederlanderarena. Hain da horrela non azken bi hizkuntza horien arteko gaurko tarte linguistikoa aski txikia geratu den.

Egoera soziolinguistikoari dagokionez, intereseko datuak daude bai Fishmanek 1991n hizkuntza indarberritzeaz idatzi zuen liburuan bai 2000. urtean gai berberaz editatu zuenean, Durk Gorter-ek idatzitako kapituluan. Euskal Herrian aski ezagunak ditugun populazio-mugimenduen antzekoak Frisian (frisieraz Fryslân) ere gertatuak dira: beste hizkuntzez (han batez ere nederlanderaz) mintzo diren etorkinak bertaratu dira, frisieraz dakiten gazteak bertatik kanpora joan eta lurralde barneko mugimendu ugari gertatu, herritik hirira batez ere.

Frisierak indar gehien familian eta auzoan erabiltzen den ahozko hizkuntzan dauka. Euskaldunok azken mende erdian erruz jorratu ditugun ‘goragoko’ arloak landu dituzte frisiarrek ere, baina emaitzak, oro har, apalagoak izan dira. Hezkuntza arloan, adibidez, Lehen Hezkuntzan hemengo A eredu moduko zerbait da nagusi, gela gutxi batzuetan zenbait irakasgai frisieraz ematen badira ere, gehienetan B eredu bat izatera iritsi gabe. Zenbat eta gorago egin hezkuntza sisteman, hainbat eta gutxiago irakasten eta erabiltzen da bertako hizkuntza hori. Lantokietako oinarrizko lanpostuetan (baina ez arduradun-agintarien artean) eta salerosketan sarritan erabiltzen da frisiera, baita ezezagunekin ere, bertako nederlanderadunek frisiera gehienetan ulertzen baitute. Beste arloetan, batez ere idatzizko gaitasunak eskatzen dituztenetan, lorpenak aski apalak dira. Baina lorpenak dira, ez atzerapausoak.

“Frisian: The Frisian language in education in the Netherlands (4th Edition)” Mercator European Research Centre on Multilingualism and Language Learning (Fryske Akademyren babespean).

Reversing Language Shift: theoretical and empirical foundations of assistance to threatened languages (1991) J. Fishman. Multilingual Matters.

Can Threatened Languages be Saved?: Reversing Language Shift, Revisited (2000) J. Fishman ed. Multilingual Matters.

http://www.euskaltzaindia.eus

SAN INAZIO JAIO ZEN LURRALDEAN

Loiolako Santutegia airetik

SAGARDIA FAMILIARI OMENALDIA

Blog honek Iñaki Iriarteren -EHUko irakaslea eta UPNko legebiltzarkidea- ideologiarekin bat ez egin arren, berak Sagardia familiari eskeinitako omenaldiari buruz (Diario de Navarra 2015/09/09) idatzitakoaren berri eman nahi du. Izan ere, Iriartek esaten duen bezala, ez da lehenbiziko aldia Gerra Zibilian bizitako gehigikeriak manipulatzen direla eta historialariak, akademikoak eta senideak isilik mantentzen badira, oroimena nagusitu ordez, amnesia gailenduko da.

Omenaldiaren kartela

EHUko irakasleak dioenez, Sagardiatarrak Gaztelun bizi ziren, erabat euskalduna zen baserri-giroan. Familia Pedrok, bere emaztea, Maria Josefak, eta zazpi semeek osatzen zuten. Behartsuak zirenez, lapurreta txiki batzuk egin zituzten edo hori leporatu zieten bizilagunek. Gerra Zibila hasi eta hilabete batera, Pedro eta seme nagusia lanean ari zirela, zenbait bizilagunek Josefa eta beste sei semeak akatu zituzten.

Pedro Sagardiak bere familiari gertatutakoa salatu zuen. Hainbat atxiloketa egin ziren, baina gertatutakoa ez zen argitu eta, ulergaitza izan arren, justiziak kasua amaitutzat jo zuen. Pedroren osabaren bitartekotzak -Sagardia Generala- ez zuen deustarako balio izan. Gaur egun, Oroimen Historikoaren Legearen babesean, desagertuen familiak gorpuen aurkitzea aldarrikatzen du, ehorzketa duin bat emateko. Hau erabat ulergarria eta errespetagarria da.

Sagardiatarren sarraskia hilketa ikaragarria izan zen, baina Iriartek esaten duen bezala, ez zen hilketa politiko bat izan, batzuek “Sagardia familia frankistek hil zutela” esan arren. Salaketan, Pedro Sagardiak berak eta bere emazteak eskuindarrei botua eman zietela aipatzen du (beraien bizilagun gehienak bezalaxe). 1936ko amaieran, reketeekin boluntario moduan borrokatu zuen bere semearekin. Baten batek, frogarik gabe -agian ideologikoki familia karlista izatea onartezina iruditzen zaiolako- errepresioa sahiestearren, behartuta egin ahal izan zutela baieztatu du. Hau ez da sinesgarria: Sagardiatarrak ez zuten errepublikazalerik beraien arbasoen artean eta, beste leku batzuetan ez bezala, errepresioa oso eskasa izan zen Nafarroako iparraldean. Esate baterako, Baztan osoan, ez zen fusilatu bat ere izan, zorionez. Dena dela, semea “Division Azul” delakoarekin boluntario gisa joan zen.

Hau dela eta, Iñaki Iriartek ulertezina deritzo abuztuaren 30an Euskal Memoriak eta Amapola elkarteak bultzatutako omenaldian ikurrinak eta errepublikaren banderak izatea. Hala da. Zer ikustekorik daukate bandera horiek hildakoekin? Bertan entzun ziren hainbat diskurtso ez dira ulergarriagoak. Batek “Euskal Herriko azken sorgina” deitu zuen Pedro Sagardiaren emaztea. “Gutarrak ziren” bota zuen beste batek (zein ¨gutar”? Euskaldunak? Hiltzaileak euskaldunak ziren ere). Halaber, Sagardiatarren kasua Pertur eta Naparraren kasuekin lotu zuen eta Euskal Herrian 12.000 desagertu dagoela aldarrikatu. Guztiz faltsua da hau: Nafarroako errepresaliatuak Eusko Jaurlaritzak egindako hildako eta errepresaliatu zerrendakoekin elkartzetik etor daiteke okerra. Zerrenda honek frontean hildakoak sartzen ditu barruan, beste aldeko ehunka fusilatu kontutan hartu gabe.

Sagardia familiaren historia ezagutu ondoren, ezin dugu egilearen ondorioa ukatu: ez da lehenbiziko aldia Gerra Zibilian bizitako gehigikeriak manipulatzen direla eta historialariak, akademikoak eta senideak isilik mantentzen badira, oroimena nagusitu ordez, amnesia gailenduko da.

BIBLIAKO PERTSONA-IZENAK ARAUTU DITU EUSKALTZAINDIAK

2015-07-29

bibliako izenak txikia

Kanpoko pertsona-izenen eta izen mitologikoen grafia arautzeko langintzaren barnean, hirugarren araua argitaratu du Euskaltzaindiak: 177. araua (Antzinateko pertsona-izenak eta izen mitologikoak (III). Bibliako izenak).

Biblia Mendebaldeko kulturaren ezinbesteko erreferentea da, eta pinturan, eskulturan, musikan, literaturan, poesian, antzerkian edo zinean iturri agortezina izan da: Biblian agertzen diren pertsona-izen asko behin eta berriro agertzen dira artelanetan.

Horregatik, egoki iritzi dio Euskaltzaindiak Biblian agertzen diren izen nagusiak biltzeari eta, euskarazko tradizioa arakatu ondoren, euskarazko grafia zehazteari. Tradizioaz gainera, 66. arauaSantutegiko izen ohikoenak— eta 76. arauaLatin eta greziar pertsona-izen klasikoak euskaraz emateko irizpideei buruzko erabakia— iturri egokiak dira grafia zehazteko irizpideak ezartzeko.

Arauaren sarreran, zehatz-mehatz aipatzen dira grafien inguruko jakingarriak. Irizpide horiei jarraituz moldatu dira Bibliako pertsona-izenen zerrendak, Itun Zaharrekoak zein Itun Berrikoak. Kontuan hartu dira, halaber, literatura-tradizioa, Elizen arteko Biblia eta euskarazko entziklopediak. Arauan, guztira, 202 izen jaso dira (Barnabe, Ezekiel, Jakue Alfeorena edo Jakue Txikia, Maria Magdalakoa, Matusalem…). Eta zenbait ohar argigarri ere sartu dira. Adibidez, Juda eta Judas grafien erabilera-esparruei buruzkoak, edo Jahveh eta Jehova grafiei buruzkoak.

Exonomastika batzordeak lantzen dituen lanetan ohi den bezala, zerrenda eleaniztun bat ematen da, izen bakoitza euskaraz, gaztelaniaz, frantsesez eta ingelesez nola idazten den erakusteko.

Xabier Kintana eta Alfontso Mujika,

Exonomastika batzordeko burua eta idazkaria

EAJk JOSEBA ANDONI AGIRRE AURKEZTU ZUENEKOAZ

Jon Juaristik El bucle melancólico liburuan esaten duenez, Errepublika garaian, EAJk zur eta lur utzi zituen mitin batetan bertaratutako euskaldunak Jose Antonio Agirre Joseba Andoni bezala aurkezterakoan. Izen hauek Sabino Aranak sorturiko izendegi berrian dute jatorria eta Josefa eta Antoni euskal hipokoristiko tradizionalei zegozkien, hau da, emakume izenak ziren. Ikus dezagun:

Jose Antonio Agirre, Aberri Eguna 1933.jpg

Agirre 1933an Donostian ospaturiko Aberri Egunean. Irudia: Wikipedia

Astarloaren teoria oinarrigabearen bidetik, Aranak antzinako euskaran gizonezkoen izenak –a letraz eta emakumezkoak –e letraz amaitzen zirela iriztu zuen. Honela, izen berezien paradigma bat ezarri zuen zeinean, adibidez, Joseba (“Jose”) eta Josebe (“Josefa”) kontrajartzen ziren. Baina -hau bai kasualitatea!-, izen horiei zegozkien euskal tradizioaren hipokoristikoak Josepe (“José”) eta Josepa (“Josefa”) ziren. Hori dela eta, EAJk, Errepublika garaian, zonalde euskaldun batean harridura eta lotsa sortu zuen bere hizlaria –lehendakaria izango zen Jose Antonio Agirre- Joseba Andoni bezala aurkezterakoan (kontutan hartu behar da gaztelerazko Antonia esateko izen ezagun eta tradizionala Antoni zela euskaraz). Ezinbestekoa zen herritarrek Sabino Aranaren izenak ambiguotzat jotzea politikan sartutako Athleticeko jokalari ohiari atxikitu zizkiotenean.

Iturriak:

Jon Juaristi, El bucle melancólico. Historias de nacionalistas vascos, Espasa, Madrid, 1997, 202-203. orr.

Euskaltzaindia, Euskal izendegia. Ponte izendegia, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, Donostia, 2002. Sarean: http://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_content&view=article&id=253:pertsona-izenak&catid=232&Itemid=469&lang=eu

IKURRINA, EUSKAL HERRIKO BANDERA?

Ikurrina. Irudia: Wikipedia

Orain gutxi gertatutako udal osaketak eta aurreikus daitekeen Nafarroako Gobernuaren eraketak sinboloen legea eta ikurrinaren auzia mahai gainean jarri dute, berriz ere.

Bistakoa da pertsona askok “bigurutzeduna” beretzat jotzen duela. Egia da ere “Euskal Herria”ren sinbolo bezala erabili ohi dela eta erabiltzen dela. Baina, zer da bandera honek, berez, ordezkatzen duena? Jatorriz, Eusko Alderdi Jeltzalearen eta baita Arana-Goritarrek amesturiko Bizkaia independientearen (gero “Euskadi” izango zena) bandera bezala ezarri zen ikurrina. Harrezkeroztik, gauza ezberdinen zeinua izan da, atxikitze abertzalearen barruan betiere: euskal kulturarena eta  Euskal Autonomi Erkidegoarena, besteak beste.
Hortaz, sinbolo honek jatorri eta zentzu politikoa dauka eta, jakina, abertzalea. Oso bestelakoa da, ordea, “Euskal Herria” izenaren esanahia. 2004an Euskaltzaindiak plazaratutako txostenean, izen hau “kultura ezaugarri aski jakinak dituen herrialdea adierazteko” erabiltzen dela esaten du, “politika eta administrazio mugen nahiz ezberdintasun historikoen gainetik erabilia”. “Izen hori euskara + herri hitzetatik sortua da, hots, ‘euskararen herria’. Halaber, “izen hori guztiena da, eta horregatik ezin daiteke alderdikeriaz erabil, zoritxarrez inoiz gertatu eta orain ere gertatzen bada ere”. Are gehiago: “izen hori ez dela izate politiko administratibo konkretu baten baliokide” gaineratzen du.

Honela, “Euskal Herria” ez da erkidego bat eta ezin da zentzu politikoan erabili. Hau dela eta, ezin da esan ikurrinak “Euskal Herria” ordezkatzen duela, bandera hori sinbolo politiko bat delako. Sabino Aranak, hain zuzen ere, zentzu politikoa ez izateagatik baztertu zuen izen hau eta, horren ordez, “Euskadi” neologismoa ezarri zuen. Hala ere, azkeneko hamarkadeetan, abertzaletasunak -ezkertiarrak batik bat- “Euskal Herria” izena bereganatu du bere ideologiarekin, proiektu politikoarekin eta bandera abertzalearekin modu desegokian uztartuz. Euskaltzaindiak izen hau alderdikeriaz erabilitzen dela salatzen du. Gizarte zibilaren ardura da “guztiena den izen hori” alderdi politikoen eskuetan ez uztea.
%d bloggers like this: