SEHASKATXO BAT!

Domingo Agirre Badiola(1864 – 1920) konposatu zuen Jesus Haurrari eskeinitako olerki hau.

 

 

SEHASKATXO BAT!

 


Jaiki gizonak, jaiki artzaiak,

Jauna omen dator eskale;

egin dezagun Haur Jaungoikoa

animen guztien jabe.

 

Hara hemen haur bat

jaio berria,

Jaungoiko izanik

lurrez jantzia…

Begira nago

Haur pozgarria,

nola daukazun

zer miraria!,

esna bihotza,

lotan begia.

 

Lotan zaude Zu

lasto gainean,

esna ta deiez

atai gurean,

ihintzez beterik

gau ilunean,

arrenez eske,

dei samurrean,

har zaitzagula

guk, bihotzean.

 

Ai, nere Jesus,

hatoz nigana!

Zorioneko

Zu zaukazana!

Zuretzako det

nik bihotz dana,

ta naiz Zuk eman

samin ta lana,

Zaude nerekin,

Jesus laztana!

 

Gizon lurtarrak,

esna ta jaiki,

jaiki ta zabal

bihotza ireki.

Jauna da eskale!

Zein ezta erruki?

Egin animan,

epel ta garbi,

sehaskatxo bat

Jesus Haurrari!

Euskal Erria 39 (1898) 597

(Ortografia guk egokitu dugu)

EUSKALTZAINDIAK ETA FRISIAR AKADEMIAK EUROPA MAILAKO HIZKUNTZA GUTXITUEN AKADEMIEN ARTEKO SAREA BULTZATUKO DUTE

frisiar akademia txikia

Gaur, abenduaren 18an, Euskaltzaindiak eta Fryske Akademyk (Frisiar Akademia) lankidetza-hitzarmena sinatu dute Bilboko Udaletxean. Europa mailako hizkuntza gutxituen akademien arteko sarea sortzea da hitzarmenaren xedeetako bat.

Frisiar Akademiaren izenean Hanno Brand zuzendariak sinatu du, eta Euskaltzaindiarenean Andres Urrutia euskaltzainburuak. Gainerako euskaltzainak ere izan dira ekitaldian, gaur Bilboko Udaletxean egin baitu Euskaltzaindiak abenduko Osoko bilkura.

Esan bezala, Europara begira daude bi akademiak. Europako hizkuntza aniztasunaren inguruko ezagutza eta errespetua sustatzea helburu, hizkuntza gutxituen akademien arteko elkarlana bultzatu nahi dute. Era berean, Europar Batasuneko erakundeei, sare horretako partaideen ordezkaritza onar dezaten eskatu nahi diete.

Bestalde, euskara eta frisiera hedatu eta indartzeko jarduerak antolatzea izango da bi erakundeon bigarren xede nagusia.

Testuinguru horretan, gaur sinatu duten hitzarmena zabaldu nahi dute bi erakundeok. Horretarako, Europa mailako gainerako eremu urriko hizkuntzen akademiek dokumentuarekin bat egin dezaten bultzatuko dute.

Horiek horrela, bi erakundeon arteko lankidetza euskal eta frisiar hizkuntzen eremuan gauzatuko da: Euskaltzaindiak eta Frisiar Akademiak lankidetza proiektuak sustatu eta garatu nahi dituzte, euskararen eta frisieraren aldeko sustapena bultzatzeko. Hitzarmenaren bidez bi erakundeok hizkuntzen ikerketari nola heltzen dioten ezagutu nahi da; hau da, hizkuntza bien garapenean erabiltzen dituzten teknika eta prozedurak zeintzuk diren eta nola erabiltzen dituzten ezagutzea da helburua.

Bestalde, bi erakundeok lankidetasun-politika bultzatuko dute, ikastaroak, mintegiak, kongresuak eta sinposioak elkarrekin antolatuz eta gauzatuz. Euskararen eta frisieraren egoerari eta bilakaerari buruzko txostenak landu eta sustatuko dituzte.

Era berean, Euskaltzaindiak eta Frisiar Akademiak elkarrekiko lana bultzatuko dute, bietako batek, edota biek batera eginiko argitalpenei laguntza emanez.

Frisiera

Hona hemen frisierari buruzko datu batzuk, Nick Gardner Euskaltzaindiko Joanes Etxeberri egitasmoko bulegoburuak landuak:

Gutxienez bi mila urteko historia duen frisiera hizkuntza Erdi Aroaren hasieran ingurune zabalean erabiltzen zen ahoz eta idatziz, Ipar itsasoaren kostaldean zehar, Belgikatik ia Danimarkaraino. XVI. menderako, aldiz, alemanaren eta nederlanderaren eraginez idazteko ohitura galdu zen eta, batez ere, herri xehearen ahozko hizkuntza bihurtu zen. Lehengo eskualde zabal horretan hiru hizkuntza-irla geratu dira bizirik gaur arte, bi Alemanian eta bat ipar Holandan. Azken honek du urrundik hiztun-kopururik handiena, ustez 460.000 ingurukoa (horien hiru laurdenak etxetik omen daki), eta gaur egun frisiera diogunean normalean hainbat dialektotan banatuta dagoen Holandako hizkuntza honetaz ari gara.

Hizkuntzalaritzaren ikuspegitik, jatorriz frisierak ingelesa zuen kiderik hurbilena. Gaur egun, aldiz, hizkuntza horien hiztunek ezin dute elkar ulertu: ingelesak beste eragin ugari jasan du, bereziki Normandiako frantsesarena, eta frisierak nederlanderarena. Hain da horrela non azken bi hizkuntza horien arteko gaurko tarte linguistikoa aski txikia geratu den.

Egoera soziolinguistikoari dagokionez, intereseko datuak daude bai Fishmanek 1991n hizkuntza indarberritzeaz idatzi zuen liburuan bai 2000. urtean gai berberaz editatu zuenean, Durk Gorter-ek idatzitako kapituluan. Euskal Herrian aski ezagunak ditugun populazio-mugimenduen antzekoak Frisian (frisieraz Fryslân) ere gertatuak dira: beste hizkuntzez (han batez ere nederlanderaz) mintzo diren etorkinak bertaratu dira, frisieraz dakiten gazteak bertatik kanpora joan eta lurralde barneko mugimendu ugari gertatu, herritik hirira batez ere.

Frisierak indar gehien familian eta auzoan erabiltzen den ahozko hizkuntzan dauka. Euskaldunok azken mende erdian erruz jorratu ditugun ‘goragoko’ arloak landu dituzte frisiarrek ere, baina emaitzak, oro har, apalagoak izan dira. Hezkuntza arloan, adibidez, Lehen Hezkuntzan hemengo A eredu moduko zerbait da nagusi, gela gutxi batzuetan zenbait irakasgai frisieraz ematen badira ere, gehienetan B eredu bat izatera iritsi gabe. Zenbat eta gorago egin hezkuntza sisteman, hainbat eta gutxiago irakasten eta erabiltzen da bertako hizkuntza hori. Lantokietako oinarrizko lanpostuetan (baina ez arduradun-agintarien artean) eta salerosketan sarritan erabiltzen da frisiera, baita ezezagunekin ere, bertako nederlanderadunek frisiera gehienetan ulertzen baitute. Beste arloetan, batez ere idatzizko gaitasunak eskatzen dituztenetan, lorpenak aski apalak dira. Baina lorpenak dira, ez atzerapausoak.

“Frisian: The Frisian language in education in the Netherlands (4th Edition)” Mercator European Research Centre on Multilingualism and Language Learning (Fryske Akademyren babespean).

Reversing Language Shift: theoretical and empirical foundations of assistance to threatened languages (1991) J. Fishman. Multilingual Matters.

Can Threatened Languages be Saved?: Reversing Language Shift, Revisited (2000) J. Fishman ed. Multilingual Matters.

http://www.euskaltzaindia.eus

SAN INAZIO JAIO ZEN LURRALDEAN

Loiolako Santutegia airetik

SAGARDIA FAMILIARI OMENALDIA

Blog honek Iñaki Iriarteren -EHUko irakaslea eta UPNko legebiltzarkidea- ideologiarekin bat ez egin arren, berak Sagardia familiari eskeinitako omenaldiari buruz (Diario de Navarra 2015/09/09) idatzitakoaren berri eman nahi du. Izan ere, Iriartek esaten duen bezala, ez da lehenbiziko aldia Gerra Zibilian bizitako gehigikeriak manipulatzen direla eta historialariak, akademikoak eta senideak isilik mantentzen badira, oroimena nagusitu ordez, amnesia gailenduko da.

Omenaldiaren kartela

EHUko irakasleak dioenez, Sagardiatarrak Gaztelun bizi ziren, erabat euskalduna zen baserri-giroan. Familia Pedrok, bere emaztea, Maria Josefak, eta zazpi semeek osatzen zuten. Behartsuak zirenez, lapurreta txiki batzuk egin zituzten edo hori leporatu zieten bizilagunek. Gerra Zibila hasi eta hilabete batera, Pedro eta seme nagusia lanean ari zirela, zenbait bizilagunek Josefa eta beste sei semeak akatu zituzten.

Pedro Sagardiak bere familiari gertatutakoa salatu zuen. Hainbat atxiloketa egin ziren, baina gertatutakoa ez zen argitu eta, ulergaitza izan arren, justiziak kasua amaitutzat jo zuen. Pedroren osabaren bitartekotzak -Sagardia Generala- ez zuen deustarako balio izan. Gaur egun, Oroimen Historikoaren Legearen babesean, desagertuen familiak gorpuen aurkitzea aldarrikatzen du, ehorzketa duin bat emateko. Hau erabat ulergarria eta errespetagarria da.

Sagardiatarren sarraskia hilketa ikaragarria izan zen, baina Iriartek esaten duen bezala, ez zen hilketa politiko bat izan, batzuek “Sagardia familia frankistek hil zutela” esan arren. Salaketan, Pedro Sagardiak berak eta bere emazteak eskuindarrei botua eman zietela aipatzen du (beraien bizilagun gehienak bezalaxe). 1936ko amaieran, reketeekin boluntario moduan borrokatu zuen bere semearekin. Baten batek, frogarik gabe -agian ideologikoki familia karlista izatea onartezina iruditzen zaiolako- errepresioa sahiestearren, behartuta egin ahal izan zutela baieztatu du. Hau ez da sinesgarria: Sagardiatarrak ez zuten errepublikazalerik beraien arbasoen artean eta, beste leku batzuetan ez bezala, errepresioa oso eskasa izan zen Nafarroako iparraldean. Esate baterako, Baztan osoan, ez zen fusilatu bat ere izan, zorionez. Dena dela, semea “Division Azul” delakoarekin boluntario gisa joan zen.

Hau dela eta, Iñaki Iriartek ulertezina deritzo abuztuaren 30an Euskal Memoriak eta Amapola elkarteak bultzatutako omenaldian ikurrinak eta errepublikaren banderak izatea. Hala da. Zer ikustekorik daukate bandera horiek hildakoekin? Bertan entzun ziren hainbat diskurtso ez dira ulergarriagoak. Batek “Euskal Herriko azken sorgina” deitu zuen Pedro Sagardiaren emaztea. “Gutarrak ziren” bota zuen beste batek (zein ¨gutar”? Euskaldunak? Hiltzaileak euskaldunak ziren ere). Halaber, Sagardiatarren kasua Pertur eta Naparraren kasuekin lotu zuen eta Euskal Herrian 12.000 desagertu dagoela aldarrikatu. Guztiz faltsua da hau: Nafarroako errepresaliatuak Eusko Jaurlaritzak egindako hildako eta errepresaliatu zerrendakoekin elkartzetik etor daiteke okerra. Zerrenda honek frontean hildakoak sartzen ditu barruan, beste aldeko ehunka fusilatu kontutan hartu gabe.

Sagardia familiaren historia ezagutu ondoren, ezin dugu egilearen ondorioa ukatu: ez da lehenbiziko aldia Gerra Zibilian bizitako gehigikeriak manipulatzen direla eta historialariak, akademikoak eta senideak isilik mantentzen badira, oroimena nagusitu ordez, amnesia gailenduko da.

BIBLIAKO PERTSONA-IZENAK ARAUTU DITU EUSKALTZAINDIAK

2015-07-29

bibliako izenak txikia

Kanpoko pertsona-izenen eta izen mitologikoen grafia arautzeko langintzaren barnean, hirugarren araua argitaratu du Euskaltzaindiak: 177. araua (Antzinateko pertsona-izenak eta izen mitologikoak (III). Bibliako izenak).

Biblia Mendebaldeko kulturaren ezinbesteko erreferentea da, eta pinturan, eskulturan, musikan, literaturan, poesian, antzerkian edo zinean iturri agortezina izan da: Biblian agertzen diren pertsona-izen asko behin eta berriro agertzen dira artelanetan.

Horregatik, egoki iritzi dio Euskaltzaindiak Biblian agertzen diren izen nagusiak biltzeari eta, euskarazko tradizioa arakatu ondoren, euskarazko grafia zehazteari. Tradizioaz gainera, 66. arauaSantutegiko izen ohikoenak— eta 76. arauaLatin eta greziar pertsona-izen klasikoak euskaraz emateko irizpideei buruzko erabakia— iturri egokiak dira grafia zehazteko irizpideak ezartzeko.

Arauaren sarreran, zehatz-mehatz aipatzen dira grafien inguruko jakingarriak. Irizpide horiei jarraituz moldatu dira Bibliako pertsona-izenen zerrendak, Itun Zaharrekoak zein Itun Berrikoak. Kontuan hartu dira, halaber, literatura-tradizioa, Elizen arteko Biblia eta euskarazko entziklopediak. Arauan, guztira, 202 izen jaso dira (Barnabe, Ezekiel, Jakue Alfeorena edo Jakue Txikia, Maria Magdalakoa, Matusalem…). Eta zenbait ohar argigarri ere sartu dira. Adibidez, Juda eta Judas grafien erabilera-esparruei buruzkoak, edo Jahveh eta Jehova grafiei buruzkoak.

Exonomastika batzordeak lantzen dituen lanetan ohi den bezala, zerrenda eleaniztun bat ematen da, izen bakoitza euskaraz, gaztelaniaz, frantsesez eta ingelesez nola idazten den erakusteko.

Xabier Kintana eta Alfontso Mujika,

Exonomastika batzordeko burua eta idazkaria

EAJk JOSEBA ANDONI AGIRRE AURKEZTU ZUENEKOAZ

Jon Juaristik El bucle melancólico liburuan esaten duenez, Errepublika garaian, EAJk zur eta lur utzi zituen mitin batetan bertaratutako euskaldunak Jose Antonio Agirre Joseba Andoni bezala aurkezterakoan. Izen hauek Sabino Aranak sorturiko izendegi berrian dute jatorria eta Josefa eta Antoni euskal hipokoristiko tradizionalei zegozkien, hau da, emakume izenak ziren. Ikus dezagun:

Jose Antonio Agirre, Aberri Eguna 1933.jpg

Agirre 1933an Donostian ospaturiko Aberri Egunean. Irudia: Wikipedia

Astarloaren teoria oinarrigabearen bidetik, Aranak antzinako euskaran gizonezkoen izenak –a letraz eta emakumezkoak –e letraz amaitzen zirela iriztu zuen. Honela, izen berezien paradigma bat ezarri zuen zeinean, adibidez, Joseba (“Jose”) eta Josebe (“Josefa”) kontrajartzen ziren. Baina -hau bai kasualitatea!-, izen horiei zegozkien euskal tradizioaren hipokoristikoak Josepe (“José”) eta Josepa (“Josefa”) ziren. Hori dela eta, EAJk, Errepublika garaian, zonalde euskaldun batean harridura eta lotsa sortu zuen bere hizlaria –lehendakaria izango zen Jose Antonio Agirre- Joseba Andoni bezala aurkezterakoan (kontutan hartu behar da gaztelerazko Antonia esateko izen ezagun eta tradizionala Antoni zela euskaraz). Ezinbestekoa zen herritarrek Sabino Aranaren izenak ambiguotzat jotzea politikan sartutako Athleticeko jokalari ohiari atxikitu zizkiotenean.

Iturriak:

Jon Juaristi, El bucle melancólico. Historias de nacionalistas vascos, Espasa, Madrid, 1997, 202-203. orr.

Euskaltzaindia, Euskal izendegia. Ponte izendegia, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, Donostia, 2002. Sarean: http://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_content&view=article&id=253:pertsona-izenak&catid=232&Itemid=469&lang=eu

IKURRINA, EUSKAL HERRIKO BANDERA?

Ikurrina. Irudia: Wikipedia

Orain gutxi gertatutako udal osaketak eta aurreikus daitekeen Nafarroako Gobernuaren eraketak sinboloen legea eta ikurrinaren auzia mahai gainean jarri dute, berriz ere.

Bistakoa da pertsona askok “bigurutzeduna” beretzat jotzen duela. Egia da ere “Euskal Herria”ren sinbolo bezala erabili ohi dela eta erabiltzen dela. Baina, zer da bandera honek, berez, ordezkatzen duena? Jatorriz, Eusko Alderdi Jeltzalearen eta baita Arana-Goritarrek amesturiko Bizkaia independientearen (gero “Euskadi” izango zena) bandera bezala ezarri zen ikurrina. Harrezkeroztik, gauza ezberdinen zeinua izan da, atxikitze abertzalearen barruan betiere: euskal kulturarena eta  Euskal Autonomi Erkidegoarena, besteak beste.
Hortaz, sinbolo honek jatorri eta zentzu politikoa dauka eta, jakina, abertzalea. Oso bestelakoa da, ordea, “Euskal Herria” izenaren esanahia. 2004an Euskaltzaindiak plazaratutako txostenean, izen hau “kultura ezaugarri aski jakinak dituen herrialdea adierazteko” erabiltzen dela esaten du, “politika eta administrazio mugen nahiz ezberdintasun historikoen gainetik erabilia”. “Izen hori euskara + herri hitzetatik sortua da, hots, ‘euskararen herria’. Halaber, “izen hori guztiena da, eta horregatik ezin daiteke alderdikeriaz erabil, zoritxarrez inoiz gertatu eta orain ere gertatzen bada ere”. Are gehiago: “izen hori ez dela izate politiko administratibo konkretu baten baliokide” gaineratzen du.

Honela, “Euskal Herria” ez da erkidego bat eta ezin da zentzu politikoan erabili. Hau dela eta, ezin da esan ikurrinak “Euskal Herria” ordezkatzen duela, bandera hori sinbolo politiko bat delako. Sabino Aranak, hain zuzen ere, zentzu politikoa ez izateagatik baztertu zuen izen hau eta, horren ordez, “Euskadi” neologismoa ezarri zuen. Hala ere, azkeneko hamarkadeetan, abertzaletasunak -ezkertiarrak batik bat- “Euskal Herria” izena bereganatu du bere ideologiarekin, proiektu politikoarekin eta bandera abertzalearekin modu desegokian uztartuz. Euskaltzaindiak izen hau alderdikeriaz erabilitzen dela salatzen du. Gizarte zibilaren ardura da “guztiena den izen hori” alderdi politikoen eskuetan ez uztea.

LESAKARREK ONINEN ERTZEAN SAN FERMIN OHORATU ZUTEN

Lesakako zaindaria San Martin izan arren, San Fermin egunean ospatzen dute lesakarrek beraien egun handia. Atzo, urteroko ohitura jarraituz, parrokian Meza Nagusia izan eta gero, Fermin Zaindariaren irudiarekin herri guzitik prozesioa egin zen. Ondoren, Eskol Ttikin, Onin errekaren bi aldeetan “ZUBIGAINEKOA” dantzatu zen. Jarraian Lesakako sanferminei buruzko hainbat bitxikeria:

Sei dantza tipiko daude Lesakan. Uztailaren 7an dantzatzen dira, San Fermin egunean. Prozesioa bukatu ondoren, Eskol Ttikira jaisten dira lesakarrak, eta, han, Onin ibaiaren ertzetan, Zubigainekoa dantzatzen dute ezpatadantzariek. XV. mendean Lesakako auzoek sinaturiko bake-itunaren oroigarria da Zubigainekoa.

Gero, Tantirumairuren doinuan, bandera airean ibiltzen dute, zubi gainean daudela.

Ezpatadantzariak eta bertze guztiak Plaza zaharrera abiatzen dira, eta, han, banderari dantzatzen diote berriz ere. Gero, bandera goititzen dute herriko etxera; ezpatadantzariek dantzaldia egiten dute, eta ohorezko arkua osatzen dute makilekin.

Jendea karriketan barrena prozesioan abiatzen denean, Makil-gurutze dantza dantzatzen dute dantzariek.

San Ferminetan, Ziarkakoa deritzon dantza dantzatzen dute.

Honako hauek dira bertze dantza batzuk: Zantzo-mononoa edo Mutil-dantza, Neska-dantza, eta aurreskuan. Aurreskuan, dantzari kapitainak dantza eskaintzen dio neska kapitainari.

Ezpatadantzarien janzkera

Errito-dantza denez, eta elizkizunei lotutakoa, bada horrek, oro har, antzeko dantza anitzen ezaugarri diren elementu batzuen erabilera baldintzatuko du; zuria oinarrizko kolore bezala, gorria hainbat jantzi eta osagarritarako, banda gurutzatuak, eskapularioak…

Ezpata-dantzari bakoitzak honako hauek janzten ditu: atorra eta galtza zuriak, espartin zuriak apaindura gorriekin, kotoizko gerriko gorria, kolore desberdinetako zinta gurutzatuak dituen eskapulario ikusgarria, galtzetara jositako bi oihal zati kaskabiloekin, eta txapela.

Espartinek espartzu zola dute. Telaren gainean, aurrealdean, oinbularrean, begizta formako azpildura gorria dute. Oinetako mota hau, Nafarroa eta Bizkaiko hainbat herritan erabiltzen den zinta gorriko espartin zuriaren antzekoa da.

Eskapularioak bi aldeetan angeluzuzen forma dauka (27×14 zm). Bi zatiak zinta gorriz lotzen dira (3×50 zm), eta horiek, sorbaldetatik pasatuz, bularretik bizkarrera doaz. Gogortasuna emateko neurri bereko kartoia edo artehuna erabiltzen da. Kartoi edo artehun hau bordatutako saten edo zeta zuriz estaltzen da. Angeluzuzen bakoitzean hiru zati desberdin daude hainbat apaindurarekin. Normalean bi muturretakoak berdin-berdinak izaten dira, eta erdikoak diseinu nagusia izaten du, hori ere, ondokoak bezal-bezalakoa izan daitekeen arren. Erabilitako gaiak ugariak dira: ohiko gaiak (lauburua…), eta orokorrean, Karmengo Amaren irudiak.

Kapitainak eskapulario desberdina darama, ikusgarriagoa. Aurrealdean, erdian, eukaristia-ikurra darama bordatua, eta horrek adierazten du, bertze behin ere, dantza hauek Corpus Christi bestarekin zerikusia dutela. Albo batean Iruñeko San Lorenzo Elizako irudian inspiratutako San Ferminen irudia dago, eta bestean, Lesakako zaindaria den Tourseko San Martinen irudia.

Eskapularioaren gainean, sorbaldan eta bularrean, zetazko zinta gurutzatuak jartzen dira, 10-11 zm zabalekoak. Dantzari bakoitzak 4 zinta daramatza, 4 kolore desberdinekoak.

Zurrumurru batek dioenez kolore hauek herriko banderarenak dira. Bistakoa da hau ez dela horrela, dantzariek erabiltzen dituzten koloreak banderarenak baino aberatsagoak baitira (Lesakako bandera arrosa edo gorri, zuri, hori eta berde kolorezko zeta zatiz egina dago).

Antzina kapitainak bertzeek baino zinta zabalagoak eramaten zituen.

Gurutzatutako zintak, alboan elkartzen dira, gerri inguruan, eta 30 zentimetroko zatiak gelditzen dira aske. Taldearen antzinako argazkietan ikusi daitekeen bezala eskapularioa lotzen duten bi zinta gorriak, luzeagoak ziren, eskapularioaren gainean gurutzatzen ziren, gehiengoa bistan utziz. Xehetasun hori egiaztatu ahal izan zen taldeko antzinako argazkiak begiratuta.

Zintzarriak eusten dituzten zatiak, aurrealdean, oihal edo feltro gorrizkoak dira, eta atzealdean, hari (tela) zurikoak. Luze-zabalean 23×18 zentimetro dituzte. Belaunpe inguruan jartzen dira. Lau zabaldura bertikal dituzte, euren artean 4,5 zm-ko tartea dutenak. Bai zabaldurak, bai alboak, zentrimeto bateko trenzadera zuriz azpilduak daude (zabalduretan alde bakoitzean zentrimeto erdia ikusten da eta horrela zabaldura berdina dute).

Pieza bakoitzak baditu hamabortz begizta, euren artean distantziakide direnak. Begizten zintek zabaleran zentimetro 1 eta luzeran 3 neurtzen dute. Zintetarako bi kolore erabiltzen dira (beste hankarenarekin bat eginez). Oihalean tolestutako zinta bat josten da, eta horren gainean, bertze bat bertze kolore batekoa, gurutze bat osatuz, eta, horren gainean jartzen da zintzarria.

Hamabortz zintzarriek, bere begiztekin, hiru lerro horizontal osatzen dituzte, eta bakoitzak baditu bortz zintzarri. Hauek ertainak eta letoizkoak dira.

Zati hauek bi zintekin lotzen dira galtzetara, bata gorria da eta bertzea urdina, eta alboak lotzen dituzte aztala inguratuz. Behin galtzetan jarrita, zintzarriak hanketako kanpoko aldera begira gelditzen dira.

Dantzariek belaunerainoko prakamotzak eramaten zituztenean, zintzarriak eusten dituzten prenda hauek galtzerdi zurien gainean jarri behar ziren, hanketara belauna azpitik loturik.

Badago bertze modelo bat modernoagoa, lau zabaldura izan beharrean hiru dituena, eta lau lerro, guztira hamasei zintzarrirekin.

Dantza egiten duten bitartean dantzariek txapel gorria daramate buruan. Gaur egun elementu hau beharrezkoa eta ordezka ezina da. Baina erabiltzen noiz hasi zen aztertzea interesgarria izan daiteke.

XVIII. eta XIX. mendeetako jantziak aztertuz, Lesakako dantzariek ilea bilduz buruan zapi bat eramaten zutela ziurta daiteke. Zapi horien gainean zapelak erabiltzen zirela ere pentsa daiteke, baina horri buruz xehetasunak falta dira.

Txapelaren erabilera inguru honetan zaharragoa dela dirudi. Lehendabiziko gerra karlistaren (1833-1839) ondorioz txapela erabiltzen hasi zela diote batzuek.

Hori ikusita, aldaketa aitzineko mendearen erdialdera egin zela pentsa dezakegu. Kontutan hartu behar dugu ere, erritual-giroan gaudela eta gogogabetasuna dela nagusi aldaketak egiterakoan. Garai hartan kapelua txapelagatik aldatzea ez zen lan erraza izan.

Dena dela, prozesu naturala eta onartua izan da, aitzineko mendean egin zen aldaketa bezala, orduan, galtzek praka motzak ordezkatu zituzten. Aitzitik, inoiz ez da planteatu, ez behintzat orokorrean, dantzarien jantziei dagokienez, atzera begiratzea.

Ezpata-dantzarien jantzietan bilakaera izan dela ikusten da. Aldaketa hauek bertze talde batzuetan egin direnekin bat joan dira, eta ez dira sekula kaltegarri jo.

Lesakako dantzetan parte hartzen duten nesken jantziak

Gai honi buruz hitz egiteko bi gauza hartu behar dira kontuan:

-Eskualdeko hainbat herritan, Bera, Arantza, Doneztebe…, dantzan aritzen ziren neskek erabiltzen zituzten jantzi zuriak. Jantzi hauek neska bakoitzarenak ziren.

-Dantza hauek irekiak zirenez, alegia, ez zirenez dantzarientzat bakarrik, besta edo jantzi arrunta erabiltzen ahal zen.

Santiago Irigoien Jaunak dioenez, eta bigarren puntuan aipatu bezala, dantzarien hainbat ekitalditan neska bakoitza bere besta-jantziarekin ikusi izan zuen.

Hala ere, azken urte hauetan behintzat, lehendabiziko puntuan aipatu bezala, jantzi zuriak izan dira erabili izan direnak.

Janzkera honen barne, Lesakan gogoratzen den zaharrena da gona zuria gerruntze gorriarekin. Belaun azpiraino ailegatzen zen bi zerrenda (8 cm-koak) gorriko gona tolesduna zen. Espartin zuriak zinta gorriarekin eta galtzerdirik gabe erabiltzen ziren. Blusa zuria, sorbaldan lotuta eta itxita. Gerreuntza eskotatua, aurrealdean lokarriekin lotuta. Kapitainak sorbalda gainean zapi ikusgarria eramaten zuen.

1945 aldera, Iruñeko Gayarre antzokian taldeak emanaldia eskaini zuen, eta jantzia aldatu zen, antolatzaileen ustetan ez baitzen oso ikusgarria. Orduan jantzi berri bat egin zen. Tolesdun gona zuria egin zen, zerrenda gorririk gabe. Gona honen gainean beste bat zihoan barneko aldea gorria edo urdina zuena. Gainean zihoan gona hau gerriraino igotzen zen atzekaldean lotuz, kolore gorria edo urdina ikusten zen bitartean. Gerreuntza eta espartinen zinta gonaren azpiko kolorea bezalakoa zen. Neska- dantzarako neskak koloreak txandakatuz jartzen ziren.

Jantzi honen ondoren, lehen aipatutakoa erabili zen berriro, gaur egun Arantzako neskek erabiltzen dutena.

Gaur egungo jantzia Francisco Arraras Jaunak asmatu zuen. Kolore desberdinetako oihal gona luzeak, blusa zuria, kolore desberdinetako oihalezko gerreuntza (gonaren kolore desberdina), zapi zuria buruan eta zapata beltzak. Gerritik zintzilikaturik bi zapi zuri daude tolestuak, “neska-dantzan” erabiltzen direnak.

Neskak beraiek jantzia astuna eta beroa dela diote. Ia erabili ez den oihalezko jakatxoa ere badauka jantzi honek.

Orain dela urte batzuk, jantzien egoera eta berritzeko beharra ikusirik eta gai honetan adituak direnen aholkuak jarraituz, aldaketa batzuk egin ziren, mantala handiagoa, gona luzeagoa eta zabaltasun handiagoarekin, zapaten ordez espartinak …

Txistulari aldizkaritik hartutako informazioa

“AGUR JAUNAK” TXUPINAZOAN

Ohi bezala, Iruñeko udaletxe plazan, 2015 sanferminen txupinazoaren ondoren, txistulariek “Agur jaunak” jo dute . Euskal kanta herrikoi honek esaten duen bezala, “DENAK JAINKOAK IÑAK GIRE”. Dirudienez, Iruña ez da hiri laiko bat eta, azken batean, berdinak egiten gaituena Jainko beraren seme-alabatasuna da. Hau da kanta herrikoi honek festa herrikoi batzuk ospatzeko ematen digun irakaspena…

Agur Jaunak
Jaunak agur,
agur t’erdi
Danak Jainkoak
eiñak gire
zuek eta
bai gu ere.

Agur Jaunak,
agur,
agur t’erdi,
hemen gera,
Agur Jaunak.

DONOSTIAN ZEZENKETAK, BERRIRO ERE

EH Bilduk zezenketak debekatu zituenetik bi urte pasa eta gero, Donostian zezenketak bueltatuko dira EAJko Eneko Goia alkate berriari esker.

Tauromakia espainola dela eta, beraz, euskaldunentzat ohitura arrotza, topiko nazionalista -ez ezker abertzalearena soilik- errepikakor bat izan da. Hala eta guztiz ere, alkate abertzale baten eskutik etorriko da euskal tradizio honen berreskurapena Donostian.

Ez da oso erraza Euskal Herria baino herri zezenketazaleagorik aurkitzea. Esate baterako, Donostiak, historian zehar, sei zezen plaza izan ditu.  Gipuzkoan, beste hogeitabi eszenatoki aipa daitezke, Arrasatetik Zumaiara, zeinetan aberere suharrekin San Juanak, San Pedroak, San Inazioak, San Martzialak, San Ferminak, Santioak, Santa Anak, San Rokeak, San Bartolome jaiak, Abuztu eta Iraileko Andre Mariak, Madalenak edo Santa Anastasiak ospatu izan diren.

Antonio Fernandez Casadok bere Diccionario Taurino Guipuzcoano (De la plaza de toros de Arrásate al torero pintor, Ignacio Zuloaga) liburuan dioenez, Inazio Zuloaga (Zezenak Eibarren), Dario de Regoyos (Zezenak Pasaian), edo Gustave Colin (Zezenak Lezon) bezalako margolari garrantzitsuek zezenketa hauen akta jaso zuten hainbat lanetan.

Ez hori bakarrik, dokumentazio zabala erabiltzen duen liburu honetan irakur daitekeen bezala, XIX. mendetik gaur egun arte, hamar zezen-hiltzaile eman izan ditu Gipuzkoak: Mazzantini, Pedro Basauri “Pedrucho de Eibar”, Jose Maria Recondo, Irineo Baz “El Charro”, Manuel Cruz “Morenito de Jaen”, Oscar Diaz “El Trueno”, Jose Ramon Martin, Leonardo Polo, Raul Zorita eta Iker Cobo.

Herri kulturan hainbat kantuk islatuta utzi dute zezenketazaletasun hau. Adibidez, “Zezenak dira” abestia:

Dira, dira,
zezenak dira 
buztana motza,
adar zorrotza
harrapatzen bazaitu,
harrapatzen bazaitu,
jo ta bertan hilko zaitu
jo ta bertan hilko zaitu.

Dira, dira,
zezenak dira
bel-beltzak dira
harrapatzen bazaitu,
harrapatzen bazaitu,
jo ta bertan
hilko zaitu.

Kanta honen bertsio desberdinak daude, herrien arabera. Ondoren Oskorri taldearen bertsioa entzun daiteke. Iriyarena kantarekin batzen du (gero Artillerorekin jarraituz).

Tolosako ihauterietan:

IRIYARENA

Ai! Tolosa´ko zezen suzkoa
izan zaitez zorionekoa.
Zezena dator arkupetatik
txinparta dariola Begietatik
zinbutuka ta zanbuluka ta
jendean gañetik.

IJITO ABERTZALEAK

Tito Borja. Argazkia: Andoni Lubaki (Vice)

Andoni Lubakik Vicen argitaratutako artikulu batetan (Euskadi independiente y flamenco: los gitanos nacionalistas vascos de Bilbao), ijito abertzale batzuen berri ematen digu.

Tito Borjak, adibidez, hil aurretik Euskadi independiente ikusi nahiko luke. Bilbo zaharran hazia, aspaldidanik EAJri ematen dio botoa. Erdizka Ijitoa eta erdizka euskalduna dela esaten du ere, berarentzat ez dago ezberdintasunik.

Anjel Borja, beste ijito bilbotar bat da, Otxarkoaga auzokoa. Bere esanetan, inork baino hobe ordezkatzen du EAJk ijitoen ideologia: Jaungoikoa eta lege zaharra.

Eta hona hemen Sabino Aranak ijitoei buruz esaten duena: “En Cataluña todo elemento procedente del resto de España lo catalanizan, y les place a sus naturales que hasta los municipales aragoneses y castellanos de Barcelona hablen en catalán; aquí padecemos muy mucho cuando vemos la firma de un Pérez al pie de unos versos eusquéricos, u oímos hablar nuestra lengua a un cochero riojano, a un liencero pasiego o a un gitano.”

EUSKALDUNA ALA FEMINISTA ALA ERREPUBLIKAZALEA

Ainhoa Aznarez Argazkia: Nafarroako Parlamentua

Aurreko asteazkenean, Podemos-Ahal Duguko Ainhoa Aznarez iruindarra Parlamentuko presidente aukeratu zuten. PSNko politikari ohiak “euskalduna, feminista eta errepublikazalea” bezala aurkeztu zuen bere burua. Aznarezen esaldi honek hainbat gertakizun historiko eta kontraesan ekarri zizkidan burura.

Esaterako, Bigarren Errepublika Epainolak (1931) nekez onartu zuen emakumezkoen botoa. Hala da, garai hartan, indar errepublikazale eta ezkertiarrek atzerakoitzat jotzen zuten emakumea. Hortaz, ez zuten botoa emateko bezain heldua ikusten. Aurrerakoiek ez zioten emakumeari bere kabuz pentsatzeko ahalmena ezagutzen.

Honela, Clara Campoamor izan zen parlamentuan zeuden lau emakumeen artean emakumezkoen botoa defendatu zuen bakarra. Bere alderdiak (Partido Radical) kontra eman zuen botoa. Indalezio Prietok, PSOEko politikari ospetsuak, berrehun baino legebiltzarkide gehiago bezala, kameratik atera eta botoa emateari uko egin zion. Acción Republicanak, Azañaren alderdiak, botoa kontra eman zuen ere.

Gauzak horrela, emakumezkoaren botoa eskuindarrei esker onartu zen: Alcala Zamoraren alderdiak -Derecha Liberal Republicana-, Maurarenak -Partido Agrario Español- eta gutxiengo euskal-nafarrak (EAJ-PNV eta karlistak) alde egin zuten.

Euskarari dagokionez, oroit dezagun Errepublikak euskararen kontra agertu zela erabat. Adibidez, euskararen ofizialtasuna defendatzen zuen Euskal Estatutua deuseztatu zuen (Lizarrako Estatutua).

Zer pentsatuko du honi guztiari buruz Aznarez andereak?

EUSKALDUNAK ETORRI OTE DIRA?

Joseba Asironen izendapena. Argazkia: Noticias de Guipúzcoa

Iruñan, EH Bilduko Joseba Asironen alkate izendapenean, gauza aunitz ikusi ahal izan genuen. Askoren artean, Espainiako Errepublikaren hainbat banderek “aldaketaren alkatea” deiturikoaren inbestidura ospatzen zuten.

Hainbeste urtean zehar “euskaldunak datozela!” delako leloa izan dutenei, ondokoa esan nahi genieke: zein euskaldun etorri da? Izan ere, Asironi harrera pozaren pozez ematen zioten hiru koloredun banderak Euskal Estatutua (1931) deuseztatu zuen Errepublikarenak dira. Euskaldun gehienek Estatutuaren alde eman zuten botoa. Euskaldunen artean, nafarren %80ak ere eta, nafarren artean, gainera, “euskaldunak datozela!” leloa klasikoa egin dutenen askoren gurasoek eta aiton-amonek ere.

Aniztasun lur honen beste paradoxa bat…

PRESIDENTE ALA LEHENDAKARI?

Argazkia: GeroaBai

Lendakari hitza -geroago “lehendakari” bezala egokituko zena- abertzaletasunak gerra aurretik sorturiko neologismoa da. Eusko Jaurlaritzaren burua izendatzeko asmatu zen, “presidente” hitza bestelako gobernu eta erakundeetarako geratzen zelarik.

Aranaren ondorengoek beraien euskara (ala “euzkara”?) euskaldun guztien presidentea izendatzeko inposatu zuten. Beste gauza askotan bezala (bandera, sinboloak, izenak, etab.), abertzaletasuna eta euskalduntasuna baliokidetzat jo zituzten.

Harrigarria da, baina nafar hauteskunde kanpainan abertzaletasunak ez du “lehendakari” hitza erabili. Kasualitatea ote?

ALARDE TRADIZIONALAREN KONTRA EGIN IZANAK HIRU ZINEGOTZI KOSTATU ZAIZKIO HONDARRIBIAN EH BILDURI

Juan Ortiz, entonces concejal de EH Bildu, acompaña a su hija en el Alarde de Hondarribia.

Juan Ortiz, EH Bilduko zinegotzia zenean, Alarde tradizionalean, bere alabarekin. Argazkia: Diario Vasco.

Aurreko egunetan prentsak kontatu duen moduan, Hondarribian, 2011ko hauteskundeetan, EH Bilduk 2.066 boto eta 5 zinegotzi lortu zituen. Orain, berriz, 867 boto eta 2 zinegotzi besterik ez. Abotsanitzek, aldiz, 1.443 boto eta hiru zinegotzi lortu ditu. EAJk, bere aldetik, gehiengo absolutua erdietsi du.

Abotsanitz alardearen inguruan EH Bilduren barruan izan ziren eztabaiden ondorioz sorturiko bereizketa da.

Desfile honek, XVII. mendean foru-miliziek frantsesen kontra lortutako garaipena oroitzen du. Gizonak, konpainiatan lerrokatuta, soldaduz jantzita joaten dira. Konpainien aurretik, kantineraz jantzitako emakume bat doa, eskuan abaniko bat daramala.

Baina, 1996. urtean, Hondarribiako emakume talde bat tradizioaren kontra jarri zen eta soldadu bezala desfilatzeko eskubidea aldarrikatu zuen. Hortik dator “alarde tradizionala” edo “betiko alardea”aren aldekoen eta “alarde mistoa”ren aldekoen arteko ika-mika.

EH Bilduren zatiketari dagokionez, 2013ko irailaren 8an izan zen, Hondarribiako festen egun handian. Hala da, Guadalupeko Amaren egunean, Bilduko zinegotzia zen Juan Ortiz Armendarizek Hondarribiako edozein aitaren ametsa egi bihurtzen zela ikusi zuen: alarde tradizionalean bere alabari kantinera izatea egokitu zitzaion eta berarekin desfilatu behar zuen. Ezker abertzaleak alarde tradizionala “diskriminatzailea” deritzo. Hori dela eta, EH Bilduko udal taldeak Ortizen alde egin arren, Gipuzkoako EH Bilduk dimititzera behartu zuen zinegotzia.

Orain, EH Bildu errealitatearekin topatu da. Benetako Euskal Herria ez datorrelako bat saloiko filosofoen esnobismoarekin. Ikasiko al dute oraingoan?

EH BILDU: HISTORIAN GUTXI

Hildakoen Monumentua. Wikipedia

Aurreko maiatzaren 13an, EH Bilduk prentsaurrekoa egin zuen Rodezno Kontearen plazako Hildakoen Monumentuaren aurrean.  Adolfo Araiz, Nafarroako presidentegaia, foru gobernuei diktadura garaian desagertutako 1.200 nafarren familien alde “ezer gutxi” egin izana leporatu zien.

Beste aldetik, Iruñako alkategaia den Joseba Asironek Monumentuaren erabilera erabakiko duten eztabaida parte hartzailea eta nazioarteko ideia lehiaketa proposatu zituen, etorkizunean “pakea, oroimena, justizia eta erreparazioa”ren alde lan egiteko erabiliko dela argi utziz.

Hortaz gain, Asiron “egiaren batzorde” bat eratzeaz mintzatu zen. Hau oroimen kontuetan legearen betetzeaz arduratuko litzateke. Hilobien mapa egiten jarraitzeaz gain, ahal den neurrian testigantzak jasotzeaz eta Iruñako kaleetatik frankismoaren edozein sinbolo ezabatzeaz aritu zen ere alkategaia.

Honen guztiaren aurrean, zera galdetu nahi genieke EH Bilduko ordezkariei: Euskal Herriko euskaltegi zaharrenaren kasuan, oroimen historikoaren legea betetzeko asmorik al duzue? Comedias kaleko Arturo Campion euskaltegiaz ari gara. Euskaltzale ospetsu honek, Donostiako bere etxean zegoela, altxatuen alde agertu zen. Honela hitz egiten zuen Campionek Diario de Navarran 1936ko irailaren 14an plazaratu zuen gutunan:

tengo el gusto de hacer constar que, liberada esta ciudad de la tiranía roja, quiero manifestar, a la vez que mi protesta más enérgica por el incalificable proceder del nacionalismo vasco, mi adhesión inquebrantable a la Junta Nacional de Burgos“.

Eta zer egingo dute Ermitagaina auzoko Jose Maria Iribarren ikastetxe publikoarekin? Idazle tuterarra -Canpion bezala, Euskaltzaindiako urgazlea izan zena- Emilio Mola jeneralaren idazkaria izan baitzen. Ezaguna den bezala, Mola 1936ko altxamenduaren antolatzaile nagusietako bat izan zen eta Monumentuan lurperatuta dago.

Beste horrenbeste esan genezake EAJ eta bere sinboloei buruz. Zer irudikatzen dute? Ezin dugu ahaztu Napar Buru Batzarrak ondoko oharra helarazi ziola gobernadore zibilari (1936ko uztailak 23 Diario de Navarran agertu zen):

El Partido Nacionalista Vasco de Navarra hace pública declaración de que, dada su ideología fervientemente católica y fuerista, no se ha unido ni se une al Gobierno en la lucha actual, declinando en sus autores toda responsabilidad que se derive de la declaración de adhesión al Gobierno aparecida en la prensa, sobre la que podemos asegurar que no ha sido tomada por la Autoridad Suprema del Partido. Pamplona, 20 julio de 1936

Gainera, justua litzateke ere Errepublikaren biktimak aipatzea. Horrela egin zuen Manuel Irujok, Lizarran sortutako EAJko politikariak. Errepublika Espainiarraren justizia ministroa zela, 1937ko urtarrilan, Ministro-kontseiluan aurkeztutako “memorandum”ean Errepublika egiazko sistema faxista bat bezala jokatzen zuela salatu zuen (ikusi lotura).

EH Bildu: historian gutxi.

JAUNGOIKOA, LEGE ZARRA ETA DARWIN

Aurreko martxoaren 13an, Erlijio Katoliko ikasgaiaren curriculumaren inguruan eztabaidatu zen Eusko Legebiltzarran. Celaa andreak bere eskandalua agertu zuen Erlijio Katolikoko curriculum berriak, besteak beste, unibertsoak jatorri jainkotiarra daukala edo giza zoriontasuna Jainkoarengan dagoela baieztatzen duelako. Honela, Uriarte hezkuntza sailburuari ikasleei curriculum “dogmatiko” eta “adoktrinatzaile” hori bere horretan inposatuko al zuen galdetu zion.

Uriarte andreak curriculum hori “Espainiako Gotzain Konferentziak egina dela Espainiaren eta Egoitza Santuaren arteko akordioak direla kausa” erantzun zuen. Celaak argudio hori aitzakitzat jo eta ondoko adibidea jarri zuen: “Imajina dezakezu 10:00tik 11:00etara Darwin espezien eboluzioarekin ulertzen aritzea, ordu erdi geroago kosmosaren jatorri jainkotiarrarekin nahastuta egoteko?”. Gainera, Erlijioa eskolatik kanpo uzteko eskatu zion.

Uriartek bere txandan unibertsoaren kreazioari buruzko teoriei buruz gustora eztabaidatuko lukeela esan zuen. Baina, legebiltzarra horretarako lekua ez denez, Jaurlaritzak “konfesionala ez den hezkuntza sistema baten aldeko aukera egiten du”ela nabarmendu zuen. Sistema horrek “objetibotasun, tolerantzia eta neutraltasunaren irizpideak ditu oinarri eta pertsonen aukeratzeko askatasuna eta erlijio arrazoiengatik ez diskriminatzea bermatzen ditu”ela gaineratuz.

Uriartek Celaari leporatu zion Estatu Espainola izan zela 1979an Akordioak sinatu zituena eta Euskadin gobernatu duen Alderdi Sozialistak ere 2010an argitaratu zuen Elizako agintariek Euskal Autonomi Elkarterako ezarri zuten oinarrizko hezkuntzaren erlijio katolikoaren curriculuma, hor ere. Eta hark ere bai zuten zientziatik at dauden hainbat esaldi eta baieztapen, honelako esaldiak, adibidez, “Jaungoiko aita da, Jaungoikoak gizakiak sortzen eta zaintzen ditu. Gizakiak Jaungoikoaren seme-alabak dira”.

Azaldu nahi genieke gure legebiltzarkideei abertzaletasuna eta sozialismoa “zientziatik at” daudela ere. Ala demostratu du zientziak arraza batzuk besteak baino hobeak direla? Eta gizarte industrialaren ondoren klaserik gabeko gizarte bat etorri al da? Guk behintzat ez dugu ikusten. Ideologien menpe ez baleude, gure politikariek onartu beharko lukete metodo zientifikoa, edo ideologiek zientifikotzat jotzen dutena, ez dela ezagutza iturri bakarra. Galileok berak -fededuna zena- epaitu zutenen aurrean San Agustinen esaldi hau aipatu zuen: «Bibliak ez du irakasten nola egin den zerua, zerura nola joan baizik». Hau da, argi eta garbi desberdintzen zuen ezagutza zientifikoa eta erlijiosoa edo morala. Badirudi gure seme-alaben hezkuntzaren jabe direnak ez direla gai hori egiteko. Alperrikan izango litzateke beraiei azaltzea Big Bangen teoriaren asmatzailea, George Lemaître -apeza zen- aldi berean kreazioa eta Big Bang onartzen zituela. Kreazioak zergatiari erantzuten baitio eta Big Bangek, berriz, jada sortu denaren bilakaerari.

Hola nahi gaituzte, ezjakinak eta manipulatzen errazak. Azken batean, gizakia materia hutsa baldin bada edozer gauza egin daiteke berarekin, ez dauka askatasunik, ez eskubiderik ezta baliorik ere. Horregatik baztertzen dira Erlijioa eta humanidadeak hezkuntzan. Hala egiten du LOMCEk, PPren hezkuntza lege berriak ere. Itxurak egin arren, alderdi guztiak bat datozelako gizonaren deuseztatzean. Eta baita emakumearen deuseztatzean ere noski!

BLANCA URGELLEK PRESTATURIKO “GERO”-ren EDIZIO KRITIKOA AURKEZTU DUTE

Axularren Gero liburuaren edizio berria aurkeztu dute gaur, martxoaren 3an, Euskaltzaindiak eta Nafarroako Gobernuak. Blanca Urgell filologoak paraturiko edizio kritikoa da.

Egileak aurkeztu du, José Iribas Nafarroako Gobernuko Hezkuntza kontseilariak, Andres Urrutia euskaltzainburuak, Maximino Gómez Euskarabidearen zuzendari kudeatzaileak eta Julen Calvo Euskararen Prestakuntza eta Sustapenerako zuzendariak lagunduta.

Nafarroako Gobernuak eta Euskaltzaindiak sustatu duten edizio berri hau “Mendaur” bildumaren barruan kaleratu da, 6. zenbakia da.

Axularren Gero (1643) liburuak, 1976an Luis Villasantek azkenekoz argitaratu zuenetik, ez du jaso merezi duen arreta kritikoa.

Blanca Urgell filologoak (UPV/EHU) goitik behera berrikusitako testu bat aurkezten du, aurreko edizio guztiak zipriztintzen dituzten akatsetatik garbitua. Honetarako, testua osoki erkatu da hitzez hitz 1643ko princeps edizioaren ale on batekin, eta pasarte ilun edo zalantzazkoetan baita beste bi alerekin eta bi edizio esanguratsurekin ere: Manuel Lekuona (1954) eta Villasanterenarekin (1976).

Argitaratzaileak testua ezartzerakoan ontzat eman du Patxi Salaberri Muñoaren hipotesia, alegia, 1643ko ale batzuetan dauden eskuzko zuzenketak inprentako zuzentzaile batek egindakoak direla eta, beraz, Axularren jatorrizko eskuizkribuaren irakurketa zuzenak direla.

Testu klasikoa lasai irakurtzeko pentsatua

Gainerakoan, edizio berria Villasanteren edizioaren espirituaren ildotik egina da, hots, testu klasikoa lasai irakurtzeko pentsatuaz. Honegatik, Axularren liburua gaurko grafian emana da, gordetzea merezi duten ezaugarri zahar batzuk gorabehera, eta irakurlea oztopa lezakeen zeinu edo markarik gabe.

Edizio berri honen oinarri gisa egindako lan kritikoan interesa lukeenak liburuaren amaieran “testu-oharrak” izenekoak aurkituko ditu, hots, edizioaren aparatu kritikoa; bertan azaltzen dira princeps-arekiko aldaketak oro, eta argitaratzailearen iritziz oraindik ere zalantzazkoak diren pasarteak seinalatzen dira. Aparatu kritikoak testua finkatzeko erabili diren Gero-aren ale eta edizio ezberdinen irakurketak ere jasotzen ditu banan-banan.

Halaber, Geroko gero Axularren liburuaren bigarren argitalpen datagabearen aldaketa garrantzizko guztiak ere islatzen dira lehendabizikoz. Testuaren hizkuntz ezaugarrien bidez Urgellek erakusten du argitalpen horren arduraduna egiantz handiz XVIII. mende hasierako kostako lapurtar apaiz bat izan zela.

Urgellek dioenez, edizio hau ez da, eta ezin izan daiteke, Axularren testuari buruzko azken hitza: aitzitik, edozein hizkuntzatako klasiko handi guztiek bezala, begi kritiko gehiagoren beharra du eta euskal filologiaren garaian garaiko estandarren zorroztarria behar litzateke izan.

Dena dela, ez dago dudarik edizio hau jatorrizko testuaren berrezarpenean eta haren testu-historian aurrerapauso esanguratsua dela. Ororen gainetik, hala sustatzaileeek nola argitaratzaileak nahi lukete edizio berri hau akuilu izatea gaurko irakurleek begiak bihur ditzaten euskararen idatzizko erabileran gure maisuen maisu izan den idazle nafarraren idazlan bikainera.

Liburua eskuratzeko sakatu hemen.

Testua: Euskaltziandia

ANTONIO ARRUE, IDAZTIAK ETA HITZALDIAK

Internetek Antonio Arrueren itzaldi eta idazlanen bilduma sarean irakurtzeko aukera ematen digu: Antonio Arrue, idaztiak eta hitzaldiak. Aita Antonio Zavala euskaltzainak plazaratu zituen eta baita aurkezpena egin ere. Hona hemen aurkibidea eta hasiera ahobizarra kentzeko:

LIBURUA IRAKURTZEN JARRAITZEKO KLIK EGIN HEMEN…

ANTONIO ARRUE, EUSKALTZAINDIAREN SUSPERTZEAN LAGUNDU ZUEN KARLISTA

Antonio ArrueOraingo honetan, zuzentasun politikoak zokoratutako euskaltzale garrantzitsu baten berri eman nahi dugu orrialde hauetan. Oroimen historiko ofizialak aintzakotzat ez hartu arren, lehen mailako euskaltzalea baitugu Antonio Arrue Zarautz (Asteasu 1903 – 1976 Donostia).

Euskarari egin zion ekarpena funtsezkoa izan zen. Gauza askoren artean, Euskaltzaindiaren suspertzean lagundu zuen eta 50. eta 60. hamarkada zail haietan bertsolaritzaren garapenean ere. Errepublika eta Gerra garaian bere jarduera politiko karlistagatik ezaguna, Arrue okerki “frankistatzat” hartua izan da. Karlismoaren joera ofizialaren jarraitzaile bezala (On Jabier Borbon-Parmak ordezkatzen zuena, zeinaren idazkaria izan baitzen), Arruek ez zuen inolaz ere 1937ko apirilaren 19ko Frankoren Batasun Dekretua (FET-JONS) onartu. Aurkakotasun hau dela eta, jazarria, herbesteratua eta kartzelaratua izan zen.

Euskaltzale handi honen irudia ezagutzeko, Manuel Martorell historialariaren lan hau gomendatzen dugu: Antonio Arrue, Euskaltzaindiaren suspertzean lagundu zuen karlista (Euskera, 2011, 56, 3. 847-872. Bilbo).

 

%d bloggers like this: