ARTURO KANPION – Erraondoko azken danbolinteroa

Nafartar garrantzitsuen artean Arturo Kanpion gailendu nahi dugu. Wikipediak ondorengo aipamen laburra dakar, bi galdera hauek hausnar ditzagun: 1. Nolakoa zen Arturo Kanpion pertsona? 2. Nola bizi zuten euskararen defentsa XIX. eta XX. mendeen artean?
Arturo Kanpion Jaimebon[1] —gaztelaniaz: Arturo Campión— (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1854ko maiatzaren 7a – Donostia, Gipuzkoa, 1937ko irailaren 5a) idazlea, euskalaria, abokatua, historialaria eta politikaria izan zen. Euskaldun berria. Bere bizitzaren goiburua, berak idatzitako liburuetan ezarritako esaldi honek laburbiltzen du: «Euskal-Erriaren alde».[2][3] Lan eskerga egin zuen euskararen, euskal kulturaren eta Euskal Herriko foruen alde, eta Nafarroa Garaian euskal kulturak XIX. mendearen hondarrean eta XX. mendearen hasieran izandako pizkundearen eragile nagusi izan zen.
Gaztelaniaz idatzi zituen bere lanik garrantzitsuenak, tartean Gramática de los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara liburu handia, baina euskaraz ere lan egin zuen.
Euskaltzaindiaren fundatzaileetakoa eta euskaltzain osoa izan zen (1918-1937). Nafarroa Garaian Nafarroako Euskara Elkargoa eta haren Euskara agerkaria sortzen lagundu zuen, eta Eusko Ikaskuntzaren presidentea izan zen.
Politikan, Iruñean zinegotzi (1881), Nafarroa Garaitik Espainiako Gorteetarako diputatu (1893) eta Bizkaian senatari izan zen. Ez zen ezein alderdi politikotako kide izan; gaztetan, errepublikazale federalista izan zen ideologiaz, baina gerora alde batera utzi zuen joera hori, eta Euskal Herriarenganako —eta, bereziki, Nafarroa Garaiarenganako— maitazarrea izan zuen gidari bere jarduera politikoan.
26 urte zituela, hainbat euskalkitara itzulitako Orreaga balada idatzi zuen, euskaraz ondu zuen lan bakarra;[4] 1883an Ensayo acerca de las leyes fonéticas de la lengua Eúskara obra ondu zuen; 1884an, berriz, Gramática Bascongada de los cuatro dialectos literarios de la lengua eúskara lan itzela plazaratu zuen.
Euskal Herriko historian eta ingurunean girotu zituen erdaraz eginiko kontakizun laburrak eta eleberriak: Euskariana. Fantasía y realidad, kontakizun laburren bilduma, 1881etik aurrera idatziak dira eta 1890etik aurrera argitaratuak; Don García Almoravid eleberria, (1889); Blancos y Negros, arrakasta handia izan zuen eleberria (1899); La bella Easo eleberria (1909). Kristautasunak, foruzaletasunak eta Nafarroarekiko eta Euskal Herriarekiko atxikimendu hertsiak moldaturiko gizona izan zen; politikan egonezin eta alderdien aurrean uzkur agertu zen beti —eztabaida ugari izan zuen alderdi guztiekin—; hala ere, 1893an Madrilgo Gorteetako diputatu aukeratu zuten, Nafarroa Garaiko hautagai zerrenda integristan aurkeztu ondoren. 1894tik aurrera, ezin konta ahala liburu, artikulu, hitzaldi eta txosten prestatu zituen Nafarroaren eta Euskal Herriaren historiaz, literaturaz, hizkuntzaz eta politikaz. Villasantek dio: «No es la literatura de Campión una literatura ‘parnasiana’, imparcial, que sólo busca la belleza estética, eso que se ha dado en llamar el arte por el arte. Al contrario, se parece a lo que hoy se llama literatura empeñada o comprometida, parcial, al servicio de una idea, intencionada y proselitista» (1979, 355. or.).
1904an Euskaltzaleen Biltzarra elkarteak Irunen egin zuen bilkura nagusiko buru izan zen. 1910. urtean hasi zen Orígenes del Pueblo Euskaldun obra prestatzen (1926an eman zuen argitara lehen liburukia); 1914an ordura arteko Nafarroako historia ikerketak astindu zituen «Nabarra en su vida histórica» lana argitaratu zuen Geografía del País Vasco-Navarro obraren barnean. 1918an, 63 urte zituela, bere literatura lan preziatuenak bilduz, Euskariana. Fantasía y realidad saileko kontakizun laburrak plazaratu zituen. Kontakizun hauek (El Bardo de Izalzu, Pedro Mari, La Flor de Garralde, Sancho Garcés, Gratxina, Yan Pier Bidart, Una noche en Zugarramurdi…) euskarara eta beste hizkuntza batzuetara itzuli dira. Urte berean, Oñatiko Biltzarrean sortu zen Eusko Ikaskuntzako Ohorezko Lehendakari izendatu zuten. 1923an, historia ikerketak biltzen zituen Euskariana liburuki berri bat eman zuen argitara; 1931n Orígenes del Pueblo Euskaldun obraren bigarren liburukia eta 1936an hamabigarren Euskariana eta bukatu gabe utziko zuen Orígenes del Pueblo Euskaldun lanaren hirugarren liburukia.
Gerra piztu zenean, Donostian zen eta, 1936ko irailaren 14an, tropa okupatzaile matxinoak hirira sartu eta berehala, Kanpionek sinatutako komunikatu eztabaidagarri bat argitaratu zen Diario de Navarran, matxino eskuindarrei argi eta garbi bere aldeko jarrera adierazten ziena. Aldiz, Bernardo Estornes Lasak Kanpion bisitatu zuen haren etxean Donostian, hiria matxinoen menpe erori baino lehenago, eta hainbat irizpide azaldu zituen uste izateko ohar hori behartua izan zela. Arturo Kanpion, Nafarroak eman duen historialari zorrotz eta euskalari garrantzizkoenetakoa (euskaltzaina izan zen, Euskaltzaindiaren sortzetik), Donostian hil zen, 83 urte zituela, 1936ko gerraren eraginak ikusi ondoren eta isiltasun handienean. Argitaratu gabe utzi zituen, besteak beste, euskal literaturari buruzko obra bat eta La Monja izeneko eleberria.
Karlista gerrak galdu izanak benetako zorigaitza izan zen Euskal Herriaren kultura eta ekonomiarako.
Hemen aukeratu dugun ipuinean Nafarroako eskualde askotan gertatu zen deseuskalduntze-prozesua azaltzen digu Kanpionek, izan ere, hizkuntza bakarrik ez, milaka urteko ohitura eta baloreak ere galdu egin ziren. Agian ez gara Kanpionek idaztitako guztiarekin ados izanen, baina narrazio eder honek islatzen duen errealitate tristea gogoan hartzekoa da oso.

Si quieres leer la narración en español, haz clic aquí.

Narrazioa euskaraz irakurri nahi baduzu, hemen klikatu.

ELIZA KATOLIKOA, KONTRAESANEN SEINALE

Eliza Katolikoaren historia aztertzen badugu, eta munduak egiten dioen epaiketei ere, onartu behar dugu, topiko eta aurreiritzi gehien biltzen dituen munduko erakundea dela. Ez dago beste erlijiorik, hain beste grina eta kritikak jasotzen dituena, batez ere progresistak diren intelektualen eta gizarte komunikazio bideen aldetik. Obsesio patologikoekin gertatzen den bezala, etengabeko oposizio sendo hau, kritika arrazoiak agertzen ditu, hauek ez dauden lekuetan. Kristo izan zen bezala, Elizak “kontraesan seinale” (Lc, 2, 34), non pertsonak jarraitzaileak edota etsaiak dira, eta “piedra de tropiezo y roca de escándalo” (1Pet, 2, 8), kontrajartzen zaizkion indar guztiak talka egiten dute beti bere printzipioen eta erakundeen osotasunean. Zeinu aldaketa bat ez da itxaron behar: nahiz eta ahaleginak egin, munduaren botereak, eliza gorrotatuko dute beti.

Artikulua euskaraz irakurri nahi baduzu, hemen klikatu.

Si quieres leer esto en español, haz clic aquí.

EAJk JOSEBA ANDONI AGIRRE AURKEZTU ZUENEKOAZ

Jon Juaristik El bucle melancólico liburuan esaten duenez, Errepublika garaian, EAJk zur eta lur utzi zituen mitin batetan bertaratutako euskaldunak Jose Antonio Agirre Joseba Andoni bezala aurkezterakoan. Izen hauek Sabino Aranak sorturiko izendegi berrian dute jatorria eta Josefa eta Antoni euskal hipokoristiko tradizionalei zegozkien, hau da, emakume izenak ziren. Ikus dezagun:

Jose Antonio Agirre, Aberri Eguna 1933.jpg

Agirre 1933an Donostian ospaturiko Aberri Egunean. Irudia: Wikipedia

Astarloaren teoria oinarrigabearen bidetik, Aranak antzinako euskaran gizonezkoen izenak –a letraz eta emakumezkoak –e letraz amaitzen zirela iriztu zuen. Honela, izen berezien paradigma bat ezarri zuen zeinean, adibidez, Joseba (“Jose”) eta Josebe (“Josefa”) kontrajartzen ziren. Baina -hau bai kasualitatea!-, izen horiei zegozkien euskal tradizioaren hipokoristikoak Josepe (“José”) eta Josepa (“Josefa”) ziren. Hori dela eta, EAJk, Errepublika garaian, zonalde euskaldun batean harridura eta lotsa sortu zuen bere hizlaria –lehendakaria izango zen Jose Antonio Agirre- Joseba Andoni bezala aurkezterakoan (kontutan hartu behar da gaztelerazko Antonia esateko izen ezagun eta tradizionala Antoni zela euskaraz). Ezinbestekoa zen herritarrek Sabino Aranaren izenak ambiguotzat jotzea politikan sartutako Athleticeko jokalari ohiari atxikitu zizkiotenean.

Iturriak:

Jon Juaristi, El bucle melancólico. Historias de nacionalistas vascos, Espasa, Madrid, 1997, 202-203. orr.

Euskaltzaindia, Euskal izendegia. Ponte izendegia, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, Donostia, 2002. Sarean: http://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_content&view=article&id=253:pertsona-izenak&catid=232&Itemid=469&lang=eu

IKURRINA, EUSKAL HERRIKO BANDERA?

Ikurrina. Irudia: Wikipedia

Orain gutxi gertatutako udal osaketak eta aurreikus daitekeen Nafarroako Gobernuaren eraketak sinboloen legea eta ikurrinaren auzia mahai gainean jarri dute, berriz ere.

Bistakoa da pertsona askok “bigurutzeduna” beretzat jotzen duela. Egia da ere “Euskal Herria”ren sinbolo bezala erabili ohi dela eta erabiltzen dela. Baina, zer da bandera honek, berez, ordezkatzen duena? Jatorriz, Eusko Alderdi Jeltzalearen eta baita Arana-Goritarrek amesturiko Bizkaia independientearen (gero “Euskadi” izango zena) bandera bezala ezarri zen ikurrina. Harrezkeroztik, gauza ezberdinen zeinua izan da, atxikitze abertzalearen barruan betiere: euskal kulturarena eta  Euskal Autonomi Erkidegoarena, besteak beste.
Hortaz, sinbolo honek jatorri eta zentzu politikoa dauka eta, jakina, abertzalea. Oso bestelakoa da, ordea, “Euskal Herria” izenaren esanahia. 2004an Euskaltzaindiak plazaratutako txostenean, izen hau “kultura ezaugarri aski jakinak dituen herrialdea adierazteko” erabiltzen dela esaten du, “politika eta administrazio mugen nahiz ezberdintasun historikoen gainetik erabilia”. “Izen hori euskara + herri hitzetatik sortua da, hots, ‘euskararen herria’. Halaber, “izen hori guztiena da, eta horregatik ezin daiteke alderdikeriaz erabil, zoritxarrez inoiz gertatu eta orain ere gertatzen bada ere”. Are gehiago: “izen hori ez dela izate politiko administratibo konkretu baten baliokide” gaineratzen du.

Honela, “Euskal Herria” ez da erkidego bat eta ezin da zentzu politikoan erabili. Hau dela eta, ezin da esan ikurrinak “Euskal Herria” ordezkatzen duela, bandera hori sinbolo politiko bat delako. Sabino Aranak, hain zuzen ere, zentzu politikoa ez izateagatik baztertu zuen izen hau eta, horren ordez, “Euskadi” neologismoa ezarri zuen. Hala ere, azkeneko hamarkadeetan, abertzaletasunak -ezkertiarrak batik bat- “Euskal Herria” izena bereganatu du bere ideologiarekin, proiektu politikoarekin eta bandera abertzalearekin modu desegokian uztartuz. Euskaltzaindiak izen hau alderdikeriaz erabilitzen dela salatzen du. Gizarte zibilaren ardura da “guztiena den izen hori” alderdi politikoen eskuetan ez uztea.

DONOSTIAN ZEZENKETAK, BERRIRO ERE

EH Bilduk zezenketak debekatu zituenetik bi urte pasa eta gero, Donostian zezenketak bueltatuko dira EAJko Eneko Goia alkate berriari esker.

Tauromakia espainola dela eta, beraz, euskaldunentzat ohitura arrotza, topiko nazionalista -ez ezker abertzalearena soilik- errepikakor bat izan da. Hala eta guztiz ere, alkate abertzale baten eskutik etorriko da euskal tradizio honen berreskurapena Donostian.

Ez da oso erraza Euskal Herria baino herri zezenketazaleagorik aurkitzea. Esate baterako, Donostiak, historian zehar, sei zezen plaza izan ditu.  Gipuzkoan, beste hogeitabi eszenatoki aipa daitezke, Arrasatetik Zumaiara, zeinetan aberere suharrekin San Juanak, San Pedroak, San Inazioak, San Martzialak, San Ferminak, Santioak, Santa Anak, San Rokeak, San Bartolome jaiak, Abuztu eta Iraileko Andre Mariak, Madalenak edo Santa Anastasiak ospatu izan diren.

Antonio Fernandez Casadok bere Diccionario Taurino Guipuzcoano (De la plaza de toros de Arrásate al torero pintor, Ignacio Zuloaga) liburuan dioenez, Inazio Zuloaga (Zezenak Eibarren), Dario de Regoyos (Zezenak Pasaian), edo Gustave Colin (Zezenak Lezon) bezalako margolari garrantzitsuek zezenketa hauen akta jaso zuten hainbat lanetan.

Ez hori bakarrik, dokumentazio zabala erabiltzen duen liburu honetan irakur daitekeen bezala, XIX. mendetik gaur egun arte, hamar zezen-hiltzaile eman izan ditu Gipuzkoak: Mazzantini, Pedro Basauri “Pedrucho de Eibar”, Jose Maria Recondo, Irineo Baz “El Charro”, Manuel Cruz “Morenito de Jaen”, Oscar Diaz “El Trueno”, Jose Ramon Martin, Leonardo Polo, Raul Zorita eta Iker Cobo.

Herri kulturan hainbat kantuk islatuta utzi dute zezenketazaletasun hau. Adibidez, “Zezenak dira” abestia:

Dira, dira,
zezenak dira 
buztana motza,
adar zorrotza
harrapatzen bazaitu,
harrapatzen bazaitu,
jo ta bertan hilko zaitu
jo ta bertan hilko zaitu.

Dira, dira,
zezenak dira
bel-beltzak dira
harrapatzen bazaitu,
harrapatzen bazaitu,
jo ta bertan
hilko zaitu.

Kanta honen bertsio desberdinak daude, herrien arabera. Ondoren Oskorri taldearen bertsioa entzun daiteke. Iriyarena kantarekin batzen du (gero Artillerorekin jarraituz).

Tolosako ihauterietan:

IRIYARENA

Ai! Tolosa´ko zezen suzkoa
izan zaitez zorionekoa.
Zezena dator arkupetatik
txinparta dariola Begietatik
zinbutuka ta zanbuluka ta
jendean gañetik.

IJITO ABERTZALEAK

Tito Borja. Argazkia: Andoni Lubaki (Vice)

Andoni Lubakik Vicen argitaratutako artikulu batetan (Euskadi independiente y flamenco: los gitanos nacionalistas vascos de Bilbao), ijito abertzale batzuen berri ematen digu.

Tito Borjak, adibidez, hil aurretik Euskadi independiente ikusi nahiko luke. Bilbo zaharran hazia, aspaldidanik EAJri ematen dio botoa. Erdizka Ijitoa eta erdizka euskalduna dela esaten du ere, berarentzat ez dago ezberdintasunik.

Anjel Borja, beste ijito bilbotar bat da, Otxarkoaga auzokoa. Bere esanetan, inork baino hobe ordezkatzen du EAJk ijitoen ideologia: Jaungoikoa eta lege zaharra.

Eta hona hemen Sabino Aranak ijitoei buruz esaten duena: “En Cataluña todo elemento procedente del resto de España lo catalanizan, y les place a sus naturales que hasta los municipales aragoneses y castellanos de Barcelona hablen en catalán; aquí padecemos muy mucho cuando vemos la firma de un Pérez al pie de unos versos eusquéricos, u oímos hablar nuestra lengua a un cochero riojano, a un liencero pasiego o a un gitano.”

“LINGUAE VASCONUM PRIMITIAE”, BRAILLEN

Libros euskera adaptados a personas ciegas

Argazkia: ONCE

Euskaltzaindia eta ONCEren arteko elkarlanari esker, euskaraz plazaratutako lehenbiziko liburua, Bernard Etxepareren “Linguae vasconum primitiae” pertsona itsuentzat edota ikusmen urritasunak dituzten pertsonentzat egokitutako bertsioa argitaratu da. Erlea aldizkariko bi ale ere bai. Lan hauek Braille alfabetoan eta audio bidezko Daisy sisteman eskeintzen dira.

Aurkezpena aurreko ekainaren 24an egin zen Bilbon. Aurkezpenean, hauek egon dira: Euskaltzaindiaren izenean, Andres Urrutia euskaltzainburua, Xabier Kintana idazkaria eta Bernardo Atxaga idazle, euskaltzain eta Erlea aldizkariko zuzendaria; eta ONCErenean, Basilio San Gabriel lurralde-ordezkaria eta Iñigo Arbiza Komunikazio burua. Bakartxo Tejeria Eusko Legebiltzarreko presidentea ere bertan izan da.

%d bloggers like this: