NAFARROAKO NEGUA

Nafarroako negua: Urtaro magiko hau ohituraz beteta dago eta ez ditugu ez ahaztu behar, ezta egungo maneatzaileek gure arbasoek eman zioten jatorrizko esanahia galbidera eraman dezaten utzi ere.

Bideo honek horietako ohitura jator asko erakusten dizkigu. Garai batekoa da. 70eko hamarkadan egin zuten, hau da, gaur pairatzen dugun politizazio-uholdea jatorrizko ohituren benetako mamia zalantzan jartzen hasi zaigun aurretik. Maitasunez eta benetakotasunez egina da eta Pio Caro Barojaren iruzkinak dakartza.

Gure egiazko Euskal Herriaren egia ezagututa, bera gehiago maitatzen lagunduko ahal digu!

Bideoa ikusi nahi baduzu, hemen klik egin.

ARTURO KANPION – Erraondoko azken danbolinteroa

Nafartar garrantzitsuen artean Arturo Kanpion gailendu nahi dugu. Wikipediak ondorengo aipamen laburra dakar, bi galdera hauek hausnar ditzagun: 1. Nolakoa zen Arturo Kanpion pertsona? 2. Nola bizi zuten euskararen defentsa XIX. eta XX. mendeen artean?
Arturo Kanpion Jaimebon[1] —gaztelaniaz: Arturo Campión— (Iruñea, Nafarroa Garaia, 1854ko maiatzaren 7a – Donostia, Gipuzkoa, 1937ko irailaren 5a) idazlea, euskalaria, abokatua, historialaria eta politikaria izan zen. Euskaldun berria. Bere bizitzaren goiburua, berak idatzitako liburuetan ezarritako esaldi honek laburbiltzen du: «Euskal-Erriaren alde».[2][3] Lan eskerga egin zuen euskararen, euskal kulturaren eta Euskal Herriko foruen alde, eta Nafarroa Garaian euskal kulturak XIX. mendearen hondarrean eta XX. mendearen hasieran izandako pizkundearen eragile nagusi izan zen.
Gaztelaniaz idatzi zituen bere lanik garrantzitsuenak, tartean Gramática de los cuatro dialectos literarios de la lengua euskara liburu handia, baina euskaraz ere lan egin zuen.
Euskaltzaindiaren fundatzaileetakoa eta euskaltzain osoa izan zen (1918-1937). Nafarroa Garaian Nafarroako Euskara Elkargoa eta haren Euskara agerkaria sortzen lagundu zuen, eta Eusko Ikaskuntzaren presidentea izan zen.
Politikan, Iruñean zinegotzi (1881), Nafarroa Garaitik Espainiako Gorteetarako diputatu (1893) eta Bizkaian senatari izan zen. Ez zen ezein alderdi politikotako kide izan; gaztetan, errepublikazale federalista izan zen ideologiaz, baina gerora alde batera utzi zuen joera hori, eta Euskal Herriarenganako —eta, bereziki, Nafarroa Garaiarenganako— maitazarrea izan zuen gidari bere jarduera politikoan.
26 urte zituela, hainbat euskalkitara itzulitako Orreaga balada idatzi zuen, euskaraz ondu zuen lan bakarra;[4] 1883an Ensayo acerca de las leyes fonéticas de la lengua Eúskara obra ondu zuen; 1884an, berriz, Gramática Bascongada de los cuatro dialectos literarios de la lengua eúskara lan itzela plazaratu zuen.
Euskal Herriko historian eta ingurunean girotu zituen erdaraz eginiko kontakizun laburrak eta eleberriak: Euskariana. Fantasía y realidad, kontakizun laburren bilduma, 1881etik aurrera idatziak dira eta 1890etik aurrera argitaratuak; Don García Almoravid eleberria, (1889); Blancos y Negros, arrakasta handia izan zuen eleberria (1899); La bella Easo eleberria (1909). Kristautasunak, foruzaletasunak eta Nafarroarekiko eta Euskal Herriarekiko atxikimendu hertsiak moldaturiko gizona izan zen; politikan egonezin eta alderdien aurrean uzkur agertu zen beti —eztabaida ugari izan zuen alderdi guztiekin—; hala ere, 1893an Madrilgo Gorteetako diputatu aukeratu zuten, Nafarroa Garaiko hautagai zerrenda integristan aurkeztu ondoren. 1894tik aurrera, ezin konta ahala liburu, artikulu, hitzaldi eta txosten prestatu zituen Nafarroaren eta Euskal Herriaren historiaz, literaturaz, hizkuntzaz eta politikaz. Villasantek dio: «No es la literatura de Campión una literatura ‘parnasiana’, imparcial, que sólo busca la belleza estética, eso que se ha dado en llamar el arte por el arte. Al contrario, se parece a lo que hoy se llama literatura empeñada o comprometida, parcial, al servicio de una idea, intencionada y proselitista» (1979, 355. or.).
1904an Euskaltzaleen Biltzarra elkarteak Irunen egin zuen bilkura nagusiko buru izan zen. 1910. urtean hasi zen Orígenes del Pueblo Euskaldun obra prestatzen (1926an eman zuen argitara lehen liburukia); 1914an ordura arteko Nafarroako historia ikerketak astindu zituen «Nabarra en su vida histórica» lana argitaratu zuen Geografía del País Vasco-Navarro obraren barnean. 1918an, 63 urte zituela, bere literatura lan preziatuenak bilduz, Euskariana. Fantasía y realidad saileko kontakizun laburrak plazaratu zituen. Kontakizun hauek (El Bardo de Izalzu, Pedro Mari, La Flor de Garralde, Sancho Garcés, Gratxina, Yan Pier Bidart, Una noche en Zugarramurdi…) euskarara eta beste hizkuntza batzuetara itzuli dira. Urte berean, Oñatiko Biltzarrean sortu zen Eusko Ikaskuntzako Ohorezko Lehendakari izendatu zuten. 1923an, historia ikerketak biltzen zituen Euskariana liburuki berri bat eman zuen argitara; 1931n Orígenes del Pueblo Euskaldun obraren bigarren liburukia eta 1936an hamabigarren Euskariana eta bukatu gabe utziko zuen Orígenes del Pueblo Euskaldun lanaren hirugarren liburukia.
Gerra piztu zenean, Donostian zen eta, 1936ko irailaren 14an, tropa okupatzaile matxinoak hirira sartu eta berehala, Kanpionek sinatutako komunikatu eztabaidagarri bat argitaratu zen Diario de Navarran, matxino eskuindarrei argi eta garbi bere aldeko jarrera adierazten ziena. Aldiz, Bernardo Estornes Lasak Kanpion bisitatu zuen haren etxean Donostian, hiria matxinoen menpe erori baino lehenago, eta hainbat irizpide azaldu zituen uste izateko ohar hori behartua izan zela. Arturo Kanpion, Nafarroak eman duen historialari zorrotz eta euskalari garrantzizkoenetakoa (euskaltzaina izan zen, Euskaltzaindiaren sortzetik), Donostian hil zen, 83 urte zituela, 1936ko gerraren eraginak ikusi ondoren eta isiltasun handienean. Argitaratu gabe utzi zituen, besteak beste, euskal literaturari buruzko obra bat eta La Monja izeneko eleberria.
Karlista gerrak galdu izanak benetako zorigaitza izan zen Euskal Herriaren kultura eta ekonomiarako.
Hemen aukeratu dugun ipuinean Nafarroako eskualde askotan gertatu zen deseuskalduntze-prozesua azaltzen digu Kanpionek, izan ere, hizkuntza bakarrik ez, milaka urteko ohitura eta baloreak ere galdu egin ziren. Agian ez gara Kanpionek idaztitako guztiarekin ados izanen, baina narrazio eder honek islatzen duen errealitate tristea gogoan hartzekoa da oso.

Si quieres leer la narración en español, haz clic aquí.

Narrazioa euskaraz irakurri nahi baduzu, hemen klikatu.

NAFARTAR GARRANTZITSUAK

Nork ezagutzen ditu gaur?

Eusko Ikaskuntzaren propaganda asko eta  gure Euskal herriko literatura ugari aurkitu nituen. Gure lurra, Euskal Herria, nik ezagutu nuen bezala, gaur egun erakusten diguten hain ezberdina…

Artikulua euskaraz irakurri nahi baduzu, hemen klikatu.

Si quieres leer esto en español, haz clic aquí.

 

 

OLENTZERO

EUSKARAZ

Olentzero joan zaigu

mendira lanera

intentzioarekin

ikatz egitera.

Aditu duenean

Jesus jaio dela

Lasterka etorri da

Berri ona ematera.

Horra! Horra!

Gure Olentzero!

Pipa hortzetan duela

Eserita dago

Kapoiak ere baditu

Arraultzatxoekin

Bihar merendatzeko

Botila ardoakin.

Olentzero buru handia

Entendimentuz jantzia

Bartarratsian edan omen du

Bost arruako sagia

ai urde tripahaundia

la,lara,lara ai urde tripahaundia

la, lara, lara, laralara

GAZTELANIAZ

Olentzero se ha ido

al monte a trabajar

con la intención

de hacer carbón.

Cuando ha oído

que ha nacido Jesús

ha venido corriendo

a dar la buena noticia.

¡Míralo! ¡Mralo!

¡Nuestro Olentzero!

Está sentado

con la pipa entre los dientes

también tiene gallos capón

con huevecitos

para merendar mañana

con una botella de vino.

Olentzero cabezón

tan sabio

ayer por la tarde se bebió

un montón de litros de vino.

¡Ay menudo tripón!

la,lara,lara

¡Ay menudo tripón!

lara, larala, laralala

 

 

Hona hemen, Berako, Oiartzuneko, Lesakako… gazteek abesten dutena.

Izen hura ordea, “Olentzero”, Lope Martínez de Isastik, XVII. mendeko historialariak, Lezon jaioa, “onen sazoia” esan nahi zuela adierazi zuen, eta gabonetako bezpera gaua adierazteko erabiltzen zen, gutxienez Lezon, ez da beti izan, beldurra ematen zuen erraldoia, neguko gau luzeen beldurra eta misterioa errepresentatzen zuena.

Beste leku batzuetan, beste izen bat zuen eta dauka Olentzero; Xubilaro Arakilen, Suklaro Salazarren, Galerre Salvatierran eta Alegrian, Kalerre Ulibarri eta Gamboan… . Baina inork ez daki, zein izen izango zukeen jainko paganoen garai beltzetan, non beren panteoian, urtero garaituta izan behar zen neguaren errepresentazioa bezala, zuten Olentzero.

Neguaren errepresentazio beldurgarria zen. Landareak, animaliak eta pertsonak zituen erraldoi indartsu eta gaiztoa “izen eta garai ezberdinetan”, megalito garaian, Europa osoan existitu zena. Gaur egun, gure Olentzero kasuan adibidez, antzeko errepresentazioak, baita ere pertsonaia jatorretan bihurtuta, Europako zenbait herrialdeetako eguberriak alaitzen dituzte.

Gure Euskal Herrian, herrietako gazteak (baita ere nagusiak alai) joaten dira, prozesio moduko batean, Olentzero garraiatuz, Gabonetako bezpera eskatzeko.

Herri askotan, herrikoi jantzitako gizon bat da, txapela eta alkandorarekin, sudur gorria eta sabela betea duena.

Beste herri batzuetan, lastoz eginiko panpin bat da, bere txapela eta abarkaz jantzita, non herriko enparantzetan erre egiten den herritar guztien parrandaren artean.

Ziur aski, bigarren bigarren modua da, Olentzeroren jatorriarekin gehien antza duena. Negua, harrapatu, erre eta suntsitzen da. Hemendik haurrera, egunak luzeagoak izango dira eta pertsonak, animaliak eta natura osotara, udaberria itxoiten hasiko dira.

Gaur egun, dena bateratzen, desnaturalizatzen eta kopiatzen da, merkataritza eta iragarkiak erabiliz, eta ia inork ez du gogoratzen gure herrietako Olentzeroa.

Gure Olentzero, ez zituen opariak ekartzen. Jesus umeak ekartzen zituen, bere jaiotzarekin, oparirik haundiena oparitzen digulako, bere amodioa eta bere entrega gure salbaziorako. Olentzero, Kristoren jaiotza iragartzen zuen, eta hura gurtzera baita joaten zen. Olentzero, Jesusen jaiotzaren pregonaria zen.

Kondairak dioenez, Olentzerok, neguko gau batean, Jesusen izarra ikusi zuen eta salbatzailea jaio zela jakin zuen. Jainko zaharrei, jada, ez zirela beharrezkoak eta salbatzailea jaio zela kontatzera joan zen, eta hauek, beren amaiera iritsi zela jakiterakoan, Aralarko mendizerratik bota ziren.

Denbora luzean zehar, Euskal Herrian, Paganismoa eta Kristautasuna, bakean bizi izan ziren. Gutxinaka, herriguneetatik, eta antzinako orde erlijioso eta kultura guneetatik, Kristautasuna Euskal lurralde guztietara ailegatu zen. Kristau erlijioa, ez zen inoiz inposatu. Bakarrik irakasten zen, eta aintzinako euskaldunak gutxinaka kristauak bihurtzen joan ziren, antzinako zenbait gurtza ahaztu gabe, orain dela gutxi arte iraun dutenak; batzuk onak eta beste batzuk txarrak; baino ez krudelak. Hauek gure kulturaren parte izanik, baino kristautuak.

José Miguel de Barandiaranek, kontatzen digu, XX. mendeko hasiera arte, Mariren leizeetan mezak ematen zirela, Lamiei gauzak eskatzen zitzaizkiela, San Antoniori kandelak (laminen laguna zela uste zutelako) jarriko ziotela eskeiniz. Askotan, laminak ziren baldintzak jartzen zituztenak eskariari erantzuteko. Ugariak ziren herri eta baserrietan kontatzen ziren “kondairak” non pertsonaiak, mezara joan, purgatoriora doazen arimei ekarpen bat eman… eskatzen zuten aintzinako jainkoak ziren, baldintza bezala edota eskerrak emateko bezala.

Izpiritu indartsu eta beldurtiak, jatorrak bihurtu ziren. Batzuk apetatsuak eta mendeku iraintzen zietenekin, baino, oro har, mesedeak egiteko lagunak. Izpiritu hauek, gustura Jainkoaren, Ama Birjinaren eta Santuen haurrean aurkezten ziren. Horrela iritxi dira gaur egun arte, Olentzero bezala. Gure erraldoia, gure “onen sazoia”, Jesusen jaiotza ospatzeko garaia dela erakusten diguna, urdaiazpiko, txistorra eta odolki goxoarekin, eta noski ardoarekin.

Olentzero ikatza egiten du, ezin da jakin zergatik, baino seguraski zentzua izango du. Neguko gauen kolore beltzarengatik izan daiteke? Edo, behar bada, Olentzero beltza zen bere garai basatietan?

Oro har, Olentzero (jostailuak ekartzen ez dituena), baserrien tximinietatik jeisten da batzuetan (ondo garbituak egon behar direnak), eguberri bezperako gaban berotzeko, Gabonzuziaren txingarren ondoan, etxeetan erretzen dena gau osoan.

Herri askotan, pampin bat tximinian kokatzen dute (Beran), edo lehioetan (Lesakan, Leitzan eta Arakilen), Olentzeroz jantzita, gauerdiko meza eta gerora arte.

Gure Olentzero, oso zaharra da, euskaldunak bezala; eta guk bezala, berri ona iristerakoan, kristautu egin zena. Eta Kristau bihurtzerakoan, “sasoi ona” ekarri nahi digu; poza, ugaritasuna, Jesus leizean gurtu ondoren, bere etorrerarekin, beste jainko txikien bizia alferra bihurtuz.

 

Antzinako Olentzerori buruzko bideo bat ikusi nahi baduzu, klikatu hemen.

 

 

Si quieres leer este artículo en romance navarro, haz clic aquí.

 

EAJk JOSEBA ANDONI AGIRRE AURKEZTU ZUENEKOAZ

Jon Juaristik El bucle melancólico liburuan esaten duenez, Errepublika garaian, EAJk zur eta lur utzi zituen mitin batetan bertaratutako euskaldunak Jose Antonio Agirre Joseba Andoni bezala aurkezterakoan. Izen hauek Sabino Aranak sorturiko izendegi berrian dute jatorria eta Josefa eta Antoni euskal hipokoristiko tradizionalei zegozkien, hau da, emakume izenak ziren. Ikus dezagun:

Jose Antonio Agirre, Aberri Eguna 1933.jpg

Agirre 1933an Donostian ospaturiko Aberri Egunean. Irudia: Wikipedia

Astarloaren teoria oinarrigabearen bidetik, Aranak antzinako euskaran gizonezkoen izenak –a letraz eta emakumezkoak –e letraz amaitzen zirela iriztu zuen. Honela, izen berezien paradigma bat ezarri zuen zeinean, adibidez, Joseba (“Jose”) eta Josebe (“Josefa”) kontrajartzen ziren. Baina -hau bai kasualitatea!-, izen horiei zegozkien euskal tradizioaren hipokoristikoak Josepe (“José”) eta Josepa (“Josefa”) ziren. Hori dela eta, EAJk, Errepublika garaian, zonalde euskaldun batean harridura eta lotsa sortu zuen bere hizlaria –lehendakaria izango zen Jose Antonio Agirre- Joseba Andoni bezala aurkezterakoan (kontutan hartu behar da gaztelerazko Antonia esateko izen ezagun eta tradizionala Antoni zela euskaraz). Ezinbestekoa zen herritarrek Sabino Aranaren izenak ambiguotzat jotzea politikan sartutako Athleticeko jokalari ohiari atxikitu zizkiotenean.

Iturriak:

Jon Juaristi, El bucle melancólico. Historias de nacionalistas vascos, Espasa, Madrid, 1997, 202-203. orr.

Euskaltzaindia, Euskal izendegia. Ponte izendegia, Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, Donostia, 2002. Sarean: http://www.euskaltzaindia.eus/index.php?option=com_content&view=article&id=253:pertsona-izenak&catid=232&Itemid=469&lang=eu

IKURRINA, EUSKAL HERRIKO BANDERA?

Ikurrina. Irudia: Wikipedia

Orain gutxi gertatutako udal osaketak eta aurreikus daitekeen Nafarroako Gobernuaren eraketak sinboloen legea eta ikurrinaren auzia mahai gainean jarri dute, berriz ere.

Bistakoa da pertsona askok “bigurutzeduna” beretzat jotzen duela. Egia da ere “Euskal Herria”ren sinbolo bezala erabili ohi dela eta erabiltzen dela. Baina, zer da bandera honek, berez, ordezkatzen duena? Jatorriz, Eusko Alderdi Jeltzalearen eta baita Arana-Goritarrek amesturiko Bizkaia independientearen (gero “Euskadi” izango zena) bandera bezala ezarri zen ikurrina. Harrezkeroztik, gauza ezberdinen zeinua izan da, atxikitze abertzalearen barruan betiere: euskal kulturarena eta  Euskal Autonomi Erkidegoarena, besteak beste.
Hortaz, sinbolo honek jatorri eta zentzu politikoa dauka eta, jakina, abertzalea. Oso bestelakoa da, ordea, “Euskal Herria” izenaren esanahia. 2004an Euskaltzaindiak plazaratutako txostenean, izen hau “kultura ezaugarri aski jakinak dituen herrialdea adierazteko” erabiltzen dela esaten du, “politika eta administrazio mugen nahiz ezberdintasun historikoen gainetik erabilia”. “Izen hori euskara + herri hitzetatik sortua da, hots, ‘euskararen herria’. Halaber, “izen hori guztiena da, eta horregatik ezin daiteke alderdikeriaz erabil, zoritxarrez inoiz gertatu eta orain ere gertatzen bada ere”. Are gehiago: “izen hori ez dela izate politiko administratibo konkretu baten baliokide” gaineratzen du.

Honela, “Euskal Herria” ez da erkidego bat eta ezin da zentzu politikoan erabili. Hau dela eta, ezin da esan ikurrinak “Euskal Herria” ordezkatzen duela, bandera hori sinbolo politiko bat delako. Sabino Aranak, hain zuzen ere, zentzu politikoa ez izateagatik baztertu zuen izen hau eta, horren ordez, “Euskadi” neologismoa ezarri zuen. Hala ere, azkeneko hamarkadeetan, abertzaletasunak -ezkertiarrak batik bat- “Euskal Herria” izena bereganatu du bere ideologiarekin, proiektu politikoarekin eta bandera abertzalearekin modu desegokian uztartuz. Euskaltzaindiak izen hau alderdikeriaz erabilitzen dela salatzen du. Gizarte zibilaren ardura da “guztiena den izen hori” alderdi politikoen eskuetan ez uztea.

LESAKARREK ONINEN ERTZEAN SAN FERMIN OHORATU ZUTEN

Lesakako zaindaria San Martin izan arren, San Fermin egunean ospatzen dute lesakarrek beraien egun handia. Atzo, urteroko ohitura jarraituz, parrokian Meza Nagusia izan eta gero, Fermin Zaindariaren irudiarekin herri guzitik prozesioa egin zen. Ondoren, Eskol Ttikin, Onin errekaren bi aldeetan “ZUBIGAINEKOA” dantzatu zen. Jarraian Lesakako sanferminei buruzko hainbat bitxikeria:

Sei dantza tipiko daude Lesakan. Uztailaren 7an dantzatzen dira, San Fermin egunean. Prozesioa bukatu ondoren, Eskol Ttikira jaisten dira lesakarrak, eta, han, Onin ibaiaren ertzetan, Zubigainekoa dantzatzen dute ezpatadantzariek. XV. mendean Lesakako auzoek sinaturiko bake-itunaren oroigarria da Zubigainekoa.

Gero, Tantirumairuren doinuan, bandera airean ibiltzen dute, zubi gainean daudela.

Ezpatadantzariak eta bertze guztiak Plaza zaharrera abiatzen dira, eta, han, banderari dantzatzen diote berriz ere. Gero, bandera goititzen dute herriko etxera; ezpatadantzariek dantzaldia egiten dute, eta ohorezko arkua osatzen dute makilekin.

Jendea karriketan barrena prozesioan abiatzen denean, Makil-gurutze dantza dantzatzen dute dantzariek.

San Ferminetan, Ziarkakoa deritzon dantza dantzatzen dute.

Honako hauek dira bertze dantza batzuk: Zantzo-mononoa edo Mutil-dantza, Neska-dantza, eta aurreskuan. Aurreskuan, dantzari kapitainak dantza eskaintzen dio neska kapitainari.

Ezpatadantzarien janzkera

Errito-dantza denez, eta elizkizunei lotutakoa, bada horrek, oro har, antzeko dantza anitzen ezaugarri diren elementu batzuen erabilera baldintzatuko du; zuria oinarrizko kolore bezala, gorria hainbat jantzi eta osagarritarako, banda gurutzatuak, eskapularioak…

Ezpata-dantzari bakoitzak honako hauek janzten ditu: atorra eta galtza zuriak, espartin zuriak apaindura gorriekin, kotoizko gerriko gorria, kolore desberdinetako zinta gurutzatuak dituen eskapulario ikusgarria, galtzetara jositako bi oihal zati kaskabiloekin, eta txapela.

Espartinek espartzu zola dute. Telaren gainean, aurrealdean, oinbularrean, begizta formako azpildura gorria dute. Oinetako mota hau, Nafarroa eta Bizkaiko hainbat herritan erabiltzen den zinta gorriko espartin zuriaren antzekoa da.

Eskapularioak bi aldeetan angeluzuzen forma dauka (27×14 zm). Bi zatiak zinta gorriz lotzen dira (3×50 zm), eta horiek, sorbaldetatik pasatuz, bularretik bizkarrera doaz. Gogortasuna emateko neurri bereko kartoia edo artehuna erabiltzen da. Kartoi edo artehun hau bordatutako saten edo zeta zuriz estaltzen da. Angeluzuzen bakoitzean hiru zati desberdin daude hainbat apaindurarekin. Normalean bi muturretakoak berdin-berdinak izaten dira, eta erdikoak diseinu nagusia izaten du, hori ere, ondokoak bezal-bezalakoa izan daitekeen arren. Erabilitako gaiak ugariak dira: ohiko gaiak (lauburua…), eta orokorrean, Karmengo Amaren irudiak.

Kapitainak eskapulario desberdina darama, ikusgarriagoa. Aurrealdean, erdian, eukaristia-ikurra darama bordatua, eta horrek adierazten du, bertze behin ere, dantza hauek Corpus Christi bestarekin zerikusia dutela. Albo batean Iruñeko San Lorenzo Elizako irudian inspiratutako San Ferminen irudia dago, eta bestean, Lesakako zaindaria den Tourseko San Martinen irudia.

Eskapularioaren gainean, sorbaldan eta bularrean, zetazko zinta gurutzatuak jartzen dira, 10-11 zm zabalekoak. Dantzari bakoitzak 4 zinta daramatza, 4 kolore desberdinekoak.

Zurrumurru batek dioenez kolore hauek herriko banderarenak dira. Bistakoa da hau ez dela horrela, dantzariek erabiltzen dituzten koloreak banderarenak baino aberatsagoak baitira (Lesakako bandera arrosa edo gorri, zuri, hori eta berde kolorezko zeta zatiz egina dago).

Antzina kapitainak bertzeek baino zinta zabalagoak eramaten zituen.

Gurutzatutako zintak, alboan elkartzen dira, gerri inguruan, eta 30 zentimetroko zatiak gelditzen dira aske. Taldearen antzinako argazkietan ikusi daitekeen bezala eskapularioa lotzen duten bi zinta gorriak, luzeagoak ziren, eskapularioaren gainean gurutzatzen ziren, gehiengoa bistan utziz. Xehetasun hori egiaztatu ahal izan zen taldeko antzinako argazkiak begiratuta.

Zintzarriak eusten dituzten zatiak, aurrealdean, oihal edo feltro gorrizkoak dira, eta atzealdean, hari (tela) zurikoak. Luze-zabalean 23×18 zentimetro dituzte. Belaunpe inguruan jartzen dira. Lau zabaldura bertikal dituzte, euren artean 4,5 zm-ko tartea dutenak. Bai zabaldurak, bai alboak, zentrimeto bateko trenzadera zuriz azpilduak daude (zabalduretan alde bakoitzean zentrimeto erdia ikusten da eta horrela zabaldura berdina dute).

Pieza bakoitzak baditu hamabortz begizta, euren artean distantziakide direnak. Begizten zintek zabaleran zentimetro 1 eta luzeran 3 neurtzen dute. Zintetarako bi kolore erabiltzen dira (beste hankarenarekin bat eginez). Oihalean tolestutako zinta bat josten da, eta horren gainean, bertze bat bertze kolore batekoa, gurutze bat osatuz, eta, horren gainean jartzen da zintzarria.

Hamabortz zintzarriek, bere begiztekin, hiru lerro horizontal osatzen dituzte, eta bakoitzak baditu bortz zintzarri. Hauek ertainak eta letoizkoak dira.

Zati hauek bi zintekin lotzen dira galtzetara, bata gorria da eta bertzea urdina, eta alboak lotzen dituzte aztala inguratuz. Behin galtzetan jarrita, zintzarriak hanketako kanpoko aldera begira gelditzen dira.

Dantzariek belaunerainoko prakamotzak eramaten zituztenean, zintzarriak eusten dituzten prenda hauek galtzerdi zurien gainean jarri behar ziren, hanketara belauna azpitik loturik.

Badago bertze modelo bat modernoagoa, lau zabaldura izan beharrean hiru dituena, eta lau lerro, guztira hamasei zintzarrirekin.

Dantza egiten duten bitartean dantzariek txapel gorria daramate buruan. Gaur egun elementu hau beharrezkoa eta ordezka ezina da. Baina erabiltzen noiz hasi zen aztertzea interesgarria izan daiteke.

XVIII. eta XIX. mendeetako jantziak aztertuz, Lesakako dantzariek ilea bilduz buruan zapi bat eramaten zutela ziurta daiteke. Zapi horien gainean zapelak erabiltzen zirela ere pentsa daiteke, baina horri buruz xehetasunak falta dira.

Txapelaren erabilera inguru honetan zaharragoa dela dirudi. Lehendabiziko gerra karlistaren (1833-1839) ondorioz txapela erabiltzen hasi zela diote batzuek.

Hori ikusita, aldaketa aitzineko mendearen erdialdera egin zela pentsa dezakegu. Kontutan hartu behar dugu ere, erritual-giroan gaudela eta gogogabetasuna dela nagusi aldaketak egiterakoan. Garai hartan kapelua txapelagatik aldatzea ez zen lan erraza izan.

Dena dela, prozesu naturala eta onartua izan da, aitzineko mendean egin zen aldaketa bezala, orduan, galtzek praka motzak ordezkatu zituzten. Aitzitik, inoiz ez da planteatu, ez behintzat orokorrean, dantzarien jantziei dagokienez, atzera begiratzea.

Ezpata-dantzarien jantzietan bilakaera izan dela ikusten da. Aldaketa hauek bertze talde batzuetan egin direnekin bat joan dira, eta ez dira sekula kaltegarri jo.

Lesakako dantzetan parte hartzen duten nesken jantziak

Gai honi buruz hitz egiteko bi gauza hartu behar dira kontuan:

-Eskualdeko hainbat herritan, Bera, Arantza, Doneztebe…, dantzan aritzen ziren neskek erabiltzen zituzten jantzi zuriak. Jantzi hauek neska bakoitzarenak ziren.

-Dantza hauek irekiak zirenez, alegia, ez zirenez dantzarientzat bakarrik, besta edo jantzi arrunta erabiltzen ahal zen.

Santiago Irigoien Jaunak dioenez, eta bigarren puntuan aipatu bezala, dantzarien hainbat ekitalditan neska bakoitza bere besta-jantziarekin ikusi izan zuen.

Hala ere, azken urte hauetan behintzat, lehendabiziko puntuan aipatu bezala, jantzi zuriak izan dira erabili izan direnak.

Janzkera honen barne, Lesakan gogoratzen den zaharrena da gona zuria gerruntze gorriarekin. Belaun azpiraino ailegatzen zen bi zerrenda (8 cm-koak) gorriko gona tolesduna zen. Espartin zuriak zinta gorriarekin eta galtzerdirik gabe erabiltzen ziren. Blusa zuria, sorbaldan lotuta eta itxita. Gerreuntza eskotatua, aurrealdean lokarriekin lotuta. Kapitainak sorbalda gainean zapi ikusgarria eramaten zuen.

1945 aldera, Iruñeko Gayarre antzokian taldeak emanaldia eskaini zuen, eta jantzia aldatu zen, antolatzaileen ustetan ez baitzen oso ikusgarria. Orduan jantzi berri bat egin zen. Tolesdun gona zuria egin zen, zerrenda gorririk gabe. Gona honen gainean beste bat zihoan barneko aldea gorria edo urdina zuena. Gainean zihoan gona hau gerriraino igotzen zen atzekaldean lotuz, kolore gorria edo urdina ikusten zen bitartean. Gerreuntza eta espartinen zinta gonaren azpiko kolorea bezalakoa zen. Neska- dantzarako neskak koloreak txandakatuz jartzen ziren.

Jantzi honen ondoren, lehen aipatutakoa erabili zen berriro, gaur egun Arantzako neskek erabiltzen dutena.

Gaur egungo jantzia Francisco Arraras Jaunak asmatu zuen. Kolore desberdinetako oihal gona luzeak, blusa zuria, kolore desberdinetako oihalezko gerreuntza (gonaren kolore desberdina), zapi zuria buruan eta zapata beltzak. Gerritik zintzilikaturik bi zapi zuri daude tolestuak, “neska-dantzan” erabiltzen direnak.

Neskak beraiek jantzia astuna eta beroa dela diote. Ia erabili ez den oihalezko jakatxoa ere badauka jantzi honek.

Orain dela urte batzuk, jantzien egoera eta berritzeko beharra ikusirik eta gai honetan adituak direnen aholkuak jarraituz, aldaketa batzuk egin ziren, mantala handiagoa, gona luzeagoa eta zabaltasun handiagoarekin, zapaten ordez espartinak …

Txistulari aldizkaritik hartutako informazioa

“AGUR JAUNAK” TXUPINAZOAN

Ohi bezala, Iruñeko udaletxe plazan, 2015 sanferminen txupinazoaren ondoren, txistulariek “Agur jaunak” jo dute . Euskal kanta herrikoi honek esaten duen bezala, “DENAK JAINKOAK IÑAK GIRE”. Dirudienez, Iruña ez da hiri laiko bat eta, azken batean, berdinak egiten gaituena Jainko beraren seme-alabatasuna da. Hau da kanta herrikoi honek festa herrikoi batzuk ospatzeko ematen digun irakaspena…

Agur Jaunak
Jaunak agur,
agur t’erdi
Danak Jainkoak
eiñak gire
zuek eta
bai gu ere.

Agur Jaunak,
agur,
agur t’erdi,
hemen gera,
Agur Jaunak.

DONOSTIAN ZEZENKETAK, BERRIRO ERE

EH Bilduk zezenketak debekatu zituenetik bi urte pasa eta gero, Donostian zezenketak bueltatuko dira EAJko Eneko Goia alkate berriari esker.

Tauromakia espainola dela eta, beraz, euskaldunentzat ohitura arrotza, topiko nazionalista -ez ezker abertzalearena soilik- errepikakor bat izan da. Hala eta guztiz ere, alkate abertzale baten eskutik etorriko da euskal tradizio honen berreskurapena Donostian.

Ez da oso erraza Euskal Herria baino herri zezenketazaleagorik aurkitzea. Esate baterako, Donostiak, historian zehar, sei zezen plaza izan ditu.  Gipuzkoan, beste hogeitabi eszenatoki aipa daitezke, Arrasatetik Zumaiara, zeinetan aberere suharrekin San Juanak, San Pedroak, San Inazioak, San Martzialak, San Ferminak, Santioak, Santa Anak, San Rokeak, San Bartolome jaiak, Abuztu eta Iraileko Andre Mariak, Madalenak edo Santa Anastasiak ospatu izan diren.

Antonio Fernandez Casadok bere Diccionario Taurino Guipuzcoano (De la plaza de toros de Arrásate al torero pintor, Ignacio Zuloaga) liburuan dioenez, Inazio Zuloaga (Zezenak Eibarren), Dario de Regoyos (Zezenak Pasaian), edo Gustave Colin (Zezenak Lezon) bezalako margolari garrantzitsuek zezenketa hauen akta jaso zuten hainbat lanetan.

Ez hori bakarrik, dokumentazio zabala erabiltzen duen liburu honetan irakur daitekeen bezala, XIX. mendetik gaur egun arte, hamar zezen-hiltzaile eman izan ditu Gipuzkoak: Mazzantini, Pedro Basauri “Pedrucho de Eibar”, Jose Maria Recondo, Irineo Baz “El Charro”, Manuel Cruz “Morenito de Jaen”, Oscar Diaz “El Trueno”, Jose Ramon Martin, Leonardo Polo, Raul Zorita eta Iker Cobo.

Herri kulturan hainbat kantuk islatuta utzi dute zezenketazaletasun hau. Adibidez, “Zezenak dira” abestia:

Dira, dira,
zezenak dira 
buztana motza,
adar zorrotza
harrapatzen bazaitu,
harrapatzen bazaitu,
jo ta bertan hilko zaitu
jo ta bertan hilko zaitu.

Dira, dira,
zezenak dira
bel-beltzak dira
harrapatzen bazaitu,
harrapatzen bazaitu,
jo ta bertan
hilko zaitu.

Kanta honen bertsio desberdinak daude, herrien arabera. Ondoren Oskorri taldearen bertsioa entzun daiteke. Iriyarena kantarekin batzen du (gero Artillerorekin jarraituz).

Tolosako ihauterietan:

IRIYARENA

Ai! Tolosa´ko zezen suzkoa
izan zaitez zorionekoa.
Zezena dator arkupetatik
txinparta dariola Begietatik
zinbutuka ta zanbuluka ta
jendean gañetik.

ALARDE TRADIZIONALAREN KONTRA EGIN IZANAK HIRU ZINEGOTZI KOSTATU ZAIZKIO HONDARRIBIAN EH BILDURI

Juan Ortiz, entonces concejal de EH Bildu, acompaña a su hija en el Alarde de Hondarribia.

Juan Ortiz, EH Bilduko zinegotzia zenean, Alarde tradizionalean, bere alabarekin. Argazkia: Diario Vasco.

Aurreko egunetan prentsak kontatu duen moduan, Hondarribian, 2011ko hauteskundeetan, EH Bilduk 2.066 boto eta 5 zinegotzi lortu zituen. Orain, berriz, 867 boto eta 2 zinegotzi besterik ez. Abotsanitzek, aldiz, 1.443 boto eta hiru zinegotzi lortu ditu. EAJk, bere aldetik, gehiengo absolutua erdietsi du.

Abotsanitz alardearen inguruan EH Bilduren barruan izan ziren eztabaiden ondorioz sorturiko bereizketa da.

Desfile honek, XVII. mendean foru-miliziek frantsesen kontra lortutako garaipena oroitzen du. Gizonak, konpainiatan lerrokatuta, soldaduz jantzita joaten dira. Konpainien aurretik, kantineraz jantzitako emakume bat doa, eskuan abaniko bat daramala.

Baina, 1996. urtean, Hondarribiako emakume talde bat tradizioaren kontra jarri zen eta soldadu bezala desfilatzeko eskubidea aldarrikatu zuen. Hortik dator “alarde tradizionala” edo “betiko alardea”aren aldekoen eta “alarde mistoa”ren aldekoen arteko ika-mika.

EH Bilduren zatiketari dagokionez, 2013ko irailaren 8an izan zen, Hondarribiako festen egun handian. Hala da, Guadalupeko Amaren egunean, Bilduko zinegotzia zen Juan Ortiz Armendarizek Hondarribiako edozein aitaren ametsa egi bihurtzen zela ikusi zuen: alarde tradizionalean bere alabari kantinera izatea egokitu zitzaion eta berarekin desfilatu behar zuen. Ezker abertzaleak alarde tradizionala “diskriminatzailea” deritzo. Hori dela eta, EH Bilduko udal taldeak Ortizen alde egin arren, Gipuzkoako EH Bilduk dimititzera behartu zuen zinegotzia.

Orain, EH Bildu errealitatearekin topatu da. Benetako Euskal Herria ez datorrelako bat saloiko filosofoen esnobismoarekin. Ikasiko al dute oraingoan?

ANTONIO ARRUE, IDAZTIAK ETA HITZALDIAK

Internetek Antonio Arrueren itzaldi eta idazlanen bilduma sarean irakurtzeko aukera ematen digu: Antonio Arrue, idaztiak eta hitzaldiak. Aita Antonio Zavala euskaltzainak plazaratu zituen eta baita aurkezpena egin ere. Hona hemen aurkibidea eta hasiera ahobizarra kentzeko:

LIBURUA IRAKURTZEN JARRAITZEKO KLIK EGIN HEMEN…

ANTONIO ARRUE, EUSKALTZAINDIAREN SUSPERTZEAN LAGUNDU ZUEN KARLISTA

Antonio ArrueOraingo honetan, zuzentasun politikoak zokoratutako euskaltzale garrantzitsu baten berri eman nahi dugu orrialde hauetan. Oroimen historiko ofizialak aintzakotzat ez hartu arren, lehen mailako euskaltzalea baitugu Antonio Arrue Zarautz (Asteasu 1903 – 1976 Donostia).

Euskarari egin zion ekarpena funtsezkoa izan zen. Gauza askoren artean, Euskaltzaindiaren suspertzean lagundu zuen eta 50. eta 60. hamarkada zail haietan bertsolaritzaren garapenean ere. Errepublika eta Gerra garaian bere jarduera politiko karlistagatik ezaguna, Arrue okerki “frankistatzat” hartua izan da. Karlismoaren joera ofizialaren jarraitzaile bezala (On Jabier Borbon-Parmak ordezkatzen zuena, zeinaren idazkaria izan baitzen), Arruek ez zuen inolaz ere 1937ko apirilaren 19ko Frankoren Batasun Dekretua (FET-JONS) onartu. Aurkakotasun hau dela eta, jazarria, herbesteratua eta kartzelaratua izan zen.

Euskaltzale handi honen irudia ezagutzeko, Manuel Martorell historialariaren lan hau gomendatzen dugu: Antonio Arrue, Euskaltzaindiaren suspertzean lagundu zuen karlista (Euskera, 2011, 56, 3. 847-872. Bilbo).

 

¿QUO VADIS EUSKAL HERRIA?

Galdera horrek, niri behintzat, tristura handia sortzen dit.

Gaur egungo “abertzaleek” – liberal-demokratek zein marxista-aurrerakoiek – ikusarazten diguten Euskal Herriaren zatiketa politikoa, bi herrialde eta hiru erkidegoren artean banatuta egotea, alegia, ez da pairatzen ari garen zarrastarik handiena, ezta antzik ere. Post hau irakurtzen jarraitu

MUTILZARRA PEÑAREN RIAIU RIAU

 

Zer da? San Fermin bezperan Iruñeko herrian zehar egiten den dantza da.

Noiz: Uztailaren 6an 18:00etan

Non: Udaletxeko Enparantzatik abiatu, Kale Nagusitik pasatu eta San Lorenzo kalean amaitzen da.

Iraupena: gutxi gorabehera 2 ordu 

Aholkua: San Ferminetako arropa erabili

Nori zuzendua: gazteei nahiz helduei. Haurrek gozatuko dute hasieratik lehenengo lerroetatik ikusten badute.

Giroa. Giro alaia. Dantza 

AZALPENA

Uztailaren 6an 16.30etan, San Fermin bezperan, hiriko udaletxean, mazela-, klarinete- eta atabal-jotzaileek, “La Pamplonesa” musika bandak, Erraldoiek eta Buruhandien konpartsak lagunduta,  Udaletxetik San Saturnino kalean eta kale nagusian barrena San Fermin  kaperara hurbilduko gara (San Lorenzo Eliza).

90. hamarkadaren hasieratik, 1996an salbu, ekitaldi hau ez da San Ferminetako programan agertzen. Baina Riau Riau (horretaz ari baitziren aipatzen ez bazuten ere) duela askoz gehiago ez da ospatzen.

Riau Riau ez zen inoiz bere horretan programa ofizialetan agertu. Iruindarrek Korporazio Munizipala udaletxetik San Lorenzoraino laguntzen zuten San Fermin bezbera ospatzearen karietara. Erraldoiek eta Buruhandiek lagunduta Santua Kale Nagusitik eramaten zuten Astraingo balsa jo eta “Alegria de San Fermin” kantatzen zutelarik.

Astraingo Vals-a

RIAU RIAUREN HISTORIA LABURRA

Ohitura horren sortzailea Ignacio Baleztena izan zen “Premín de Iruña” ezizenez ezagutua.

Behin, 1911an, Ignaciori “riau riau” ohiukatzea otu zitzaion, Astraingo Balsa entzun ondoren giroa alaitzeko asmoz. Baina udaletxeari ez zitzaion egokia iruditu eta ohikoa den moduan, isuna jarri zioten.

Horrela, debekatu egin zuen, baina gazteriak gogokoa zuenez, aurrera eraman zuten.

Era berean, Premín de Iruñak kantu hauek eskaini zizkien: 

RIAU-RIAUari KOPLAK

 “Qué majos y qué elegantes

marchan nuestros concejales

precedidos de gigantes

gaitas, chistus y timbales.

                                                    Os recomiendo de veras

que tengáis mucho cuidau

de que no os multe Lasheras

por gritar fuerte Riau-riau.

 

Esos tubos relucientes

y esos fraques tan planchaus

al verlos dicen las gentes

¡Rediez lo que habrán costau!


Ni en París ni en los Madriles

ni en San Luis de Potosí

se encuentran unos ediles

                                                     más majos que los de aquí.”

(Zein jatorrak eta dotoreak

doazen gure zinegotziak

erraldoiak, gaitak, txistuak eta danborrak

aurrean dituztela

Benetan gomendatzen dizuet

kontuz ibiltzea

Lasherasek isuna jar ez diezazuen

Riau-riau ohiukatzeagatik

Tutu disdiratsu horiek

eta lisatutako frakak

jendeak ikustean esaten du

Zenbat kosta ote zaizkizuen!

Ez Parisen ez Madrilen

ezta San Luis de Potosin

hemengoak bezain jatorrak

diren zinegotziak)

Hau izan zen Riau Riau-ren letra. Horretan ikus daiteke Ignaciori eta gainerakoei ez zitzaizkiela  debeku munizipalak axola eta bestaz gozatzea erabaki zutela. Dena den, Riau Riau besta debekatua izan zen, 1927an adibidez, Demetrio Martínez de Azagrak bestak kitatzen saiatu zen kultura ezaren manifestaldi eta  komeni ez zen ekitalditzat hartzen zituelako.

Ez zitzaion ezertarako balio. Azkenean jendartean arrakasta zuen ekitaldi hori aurrera eraman baitzen eta Udaletxetik ateratzean Riau Riau ohiukatzen segitzen zuten.

Urteak pasa, giroa probeste aldera, geroz eta luzeagoak egiten ziren. Horrela ordu gehiagoz probesten zen uztailaren 6ko besta. Aldi berean, urtean zehar hain golko gainean izandako poliziari ezkutuan ostikoak eta bultzadak ematen zitzaizkion.

1965etik aurrera, ekitaldiaren iraupena asko luzatu zen. Gainera, dibertigarria zirudien geroz eta denbora luzeagoz Korporazioaren eta musika bandaren pazientziarekin jokatzeak.

1972an, bertan behera utzi zuten lehenengoz, 45 minutuan zinegotziak metro batzuk baino ezin baitziren mugitu. 1980an, berriz, korporazioak 5 ordu eta 25 minutu behar izan zuen 500 metro igarotzeko.  Ekitaldi hau modu alaian luzatzen saiatu izan bazen ere, azkenean politika eta kritika kutsua hartu zuen eta kolpe eta irainetan zentratu zen. Harrezkero, urtero bertan behera utzi izan zen eta 1990 behin-betirako kendu zuten bestetatik. Garai hartan ez zen bakarrik ibilbidea oztopatzen, udaletxetik ateratzea ere ekiditzen zitzaien eta askotan eraikinera sartu ere egiten ziren manifestariak. Riau Riau hilda zegoen.

1996an Javier Chorraut alkateak ekitaldia berpizten saiatu zen baina berriz istiluak errepikatu zirenez, bertan behera utzi zuen.

1997an Joaquín Baleztena Gurrearen eskutik Mutilzarra Peña ekitaldia berreskuratzen saiatu zen ospakizunak utzitako lekua bete nahian. 1997tik ekimenak parte-hartze handiagoa izan du. Hasieran, ahal zen moduan agertzen ginen txarangak lagunduta, eta Joaquín Catalanek, 80 bat urteko alde zaharreko barrideak animatuta, bere soineko bereziak eta guzti atera baitzen.

2002an, Iruñako Erretirodunen Elkarteak antzeko ekitaldia sortzen saiatu ziren beti ere publizitate eta indar gehiago eman nahian. Beraiekin elkartu eta bi ekitaldiak elkartzen saiatu ginen arrakasta handia lortuz. Horrela, urtero elkarrekin ospatzen joan ginen.

2004an ekitaldiaren arrakasta ikusita, “La Pamplonesa” musika bandak gurekin bat egin zuen, Riau-riau bertan behera utzi zenetik lehen aldiz.

2012an Enrique Maya alkatea ekitaldia berpizten saiatu zen baina berriz istiluak errepikatu zirenez, bertan behera utzi zuen.

Baina, Sanferminetako ospakizun hau ez da erabat galdu.

2013an berriro, uztailaren 6an, 18:00etan, udaletxeko enparatzara hurbilduko gara Astraingo Balsa entzunez eta Riau Riau ohikatuz.

Peña Mutilzarra

Joxepa Antoni Aranberri “Xenpelar” (1865-1943)

Si quieres leer este texto en español, haz clic aquí.

Si vous voulez lire ce texte en français, cliquez ici.

AzalaErrenteriako Berdintasunerako Kontseiluak eskatuta, Elixabete Perez Gaztelu ikerlariak  Joxepa Antoni Aranberri bertsolariaren biografia plazaratu du. Ikerketa hau Errenteriako Udaletxearen web orrian eskuragarri dago. Honez gain, liburuan jasotzen diren bertso kantatuak ere entzun daitezke toki berean eskeintzen diren entzunezko fitxategietan. Kantaria Mirari Perez Gaztelu da.

Joxepa Antoni Aranberri Petriarena Errenterian jaio zen 1865. urteko urtarrilaren 7an. Ama, Maria Luisa, Xenpelar bertsolariaren arreba zen (Antonio Zavala, Errenteria’ko bertsolari zaarrak, Auspoa, 1968). Bere osabarengandik ez ezik, bere amarengandik ere bazetorkion Joxepa Antoniri bertsotarako jaiera. Lau urte bete baino lehen, amarik gabe geratu zen. Post hau irakurtzen jarraitu

“Gartxot”en mitoak (II): Altobizkarreko kantua

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0c/Batalla.roncesvalles.jpgAurreko sarrera batean esan genuen bezala, Gartxot, konkista aitzineko konkista  filman Arturo Kanpionek bere El bardo de Izalzu (1917) eleberriko argudioari jarraituz,  bardoak euskaraz herriaren ekintza gogoangarriak kantatzen ditu. Orreagako bataila ospetsua da (778), zeinean euskaldunek Karlomagnoren ejerzitoaren atzekaldea erasotu eta Roldan hil zuten.

Filma honetan ez da agertzen Altobizkarreko Kantua Kanpionek bere eleberrian islatzen duen bezala eta kantua “Orreagako Kantua” bezala aipatzen du. Gartxotek bere seme Mikelotekin kantatzen duen kantu hau erlijioso berriek (Conquesetik etorritakoak) debekatzen dute Chanson de Roland ezarriz.

Filmaren musika bera Benito Lertxundi kantari euskaldunak egin du. Lertxundik, duela hainbat urte, Altabizkarreko Kantuaren bertsio bat egin zuen (Altabizkar / Itzalzuko bardoari, 1981). Benito Lertxundiren bertsioak, egilearen beste hainbeste abestiren moduan, arrakasta handia izan du, bere indar sinboliko eta sentimentala dela eta.

Kanpionen eleberrian Altabizkarreko Kantuak daukan esanahiaz jabetzeko, Post hau irakurtzen jarraitu

“Gartxot”en mitoak: euskara Orreagan

roncesvalles virgen 012

Orreagako Ama

Aurreko sarrera batean, “Gartxot”, konkista aitzineko konkista filmaren faltsukeriaz eta oinarri historiko ezaz hitz egin genuen. Gauza askoren artean, ondoko galdera botatzen genuen: Elizak -kasu honetan Orreagako abadeek- latina euskararen kaltetan inposatu izan balu nola da posible herri horretan gaur egun arte euskaraz mintzatu izana?

Gainera, lurralde hauen kristautzea latinaren bidez egin izan balitz, hainbesteraino errotuko al zen kristau-fedea? Gaur egun arte iraun dute mendez-mende hainbat bailarek Orreagara egindako erromeriek. Zein hizkuntzatan zuzendu da herria Orreagako Amarengana? Bere ama hizkuntzan, hau da, euskaraz. Honen isla aurki daiteke kantuetan, otoitzetan, bertsoetan, sermoietan, hainbat ohituretan, etab.

Honen guztiaren adierazgarri diren zenbait testigantza historiko ekartzen ditugu jarraian: Post hau irakurtzen jarraitu

“Abertzalea” ote da euskara?

Si quieres leer este texto en español, haz clic aquí.

Si vous voulez lire ce texte en français, cliquez ici.

Norena da euskara? Zein da bere ideologia? Abertzalea? Ez-abertzalea? Eskuindarra? Ezkertiarra? Erregezalea? Errepublikazalea? Liberala? Sozialista?… Gai korapilatsu eta polemiko hau argitzearren Endrike Knörr euskaltzainak 1990an Diario de Navarran idatzitako artikulu interesgarri hau transkribatzen dugu. Zein izango ote da erantzuna? Post hau irakurtzen jarraitu

Euskal Herriaren izateaz

Si vous voulez lire ce texte en français, cliquez ici.

¡Si quieres leer este artículo en castellano, haz clic aquí!

Aurreko maiatzan, Euskal Herriaren existentziari buruzko eztabaida baten berri izan genuen. Historialari nafar batek, Santi Leonek, Diario de Noticiasen ondokoa bota zuen: “horixe Euskal Herria asmatu egin dugula, baina bere garaian Espainia edo beste nazio batzuk asmatu ziren bezala eta, hain zuzen ere asmatu egin dugulako, forma emango diogu“.

Adierazpen honek bere oihartzuna izan zuen interneten. Hala, Navarra Confidencialek Leoneren hitzek Euskal Herria kontzeptu politiko gisa asmakizun hutsa zela aitortzen zutela irizten zuen. Honela, egunkari honen arabera, abertzaletasunaren asmoak oinarririk gabe geratuko lirateke.

Santi Leonek Navarra Confidenciali erantzun zion bere hitzak manipulatuak izan zirela argitu nahian: Euskal Herria imaginaria (explicada a los fachas). Navarra Confidencialek berriro idatzi zuen honen inguruan bere irakurketari eutsiz. Hortaz gain, beste historialari abertzale batek erantzun zion Leoneri bere baieztapena huskeria bat besterik ez zela argudiatuz.

Baina eztabaida hau erreinu zaharraren mugak gainditu zituen eta baita Madrilera ailegatu ere Post hau irakurtzen jarraitu

Gurekin Egon Jauna

Erlijio abesti hau, egun gutxik jakin arren, sendo errotuta dago euskal kulturan.

Musika entzuteko egin klik hemen!

Partitura ikusteko egin klik hemen!

%d bloggers like this: